କର୍ମ

ସନାତନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ, କର୍ମ ବିଶ୍ୱ ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ନୈତିକ କାରଣତାର ମୌଳିକ ନିୟମ ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଛି। କରିବା ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଅର୍ଥବୋଧକ ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ‘କୃ’ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ କର୍ମ ମାନବ ଅନୁଭୂତିର ସମଗ୍ରତାକୁ ଆବୃତ କରେ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିନ୍ତା, ଉଚ୍ଚାରିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାରୀରିକ କର୍ମ। ଏହା ଭାଗ୍ୟବାଦୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନୁହେଁ; କର୍ମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା, ଜୀବ, ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୈତିକ କର୍ତୃତ୍ୱକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ବିଶ୍ୱକୁ ଋତ, ଅର୍ଥାତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଓ ଅନୁରୂପ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ସମୟର ବୁଣାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।

କର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ତରରେ ଗଭୀର ଜଟିଳତା ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଚେତନା, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କର୍ମଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ବା ଅହଂକାର ସହିତ ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉପରେ ଏକ ଘନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଛାପ, ଅର୍ଥାତ ସଂସ୍କାର, ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳ ସହିତ ବାନ୍ଧେ। ଶୁଦ୍ଧତା, କରୁଣା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିପରୀତ ଦିଗରେ କାମ କରେ: ସେଗୁଡ଼ିକ ଆନ୍ତରିକ ଉପକରଣକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରେ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆବରଣ ଗଳାଇଦିଏ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିକଟକୁ ଆଣେ।

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଏହି ବିଶାଳ କର୍ମଜାଲକୁ ତିନି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରୂପରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରେ। ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ହେଉଛି ଅତୀତର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶାଳ ସଞ୍ଚୟ ଭଣ୍ଡାର, ଯାହାର ଫଳ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଚି ନାହିଁ। ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମ ହେଉଛି ସଞ୍ଚିତ କର୍ମର ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଫଳ ଦେଇ କାହାର ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାରୀରିକ ଜନ୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜୀବନ ପରିସ୍ଥିତି ଗଢ଼ିଥାଏ। କ୍ରିୟମାଣ କର୍ମ ହେଉଛି ଏହି କ୍ଷଣରେ କରାଯାଉଥିବା ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ନିଜ ପାଳି ଆସିଲେ ଭବିଷ୍ୟତ ନିୟତି ଗଢ଼ିବ।

କର୍ମ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ, ଅର୍ଥାତ ପରମ ଚେତନାର, ସାର୍ବଭୌମ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ କର୍ମ-ଫଳ-ଦାତା, ଅର୍ଥାତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବଣ୍ଟନକାରୀ ଦିବ୍ୟ ଦାତା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଈଶ୍ୱର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଲଦନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଖିଆଲିମତେ ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବରଂ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଖୁଣତା ସହିତ କର୍ମ ନ୍ୟାୟ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା ତାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଠିକ୍ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଭୂତି ପାଉଛି ବୋଲି ସୁନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ସଂସାର-ଚକ୍ରରେ କ୍ରମିକ ଜନ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବନକାଳରେ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ପାଠ ଶିଖେ।

ହିନ୍ଦୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନର ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ସକାରାତ୍ମକ କର୍ମର ସଞ୍ଚୟ ନୁହେଁ, ବରଂ କର୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା। ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି: କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତି ସ୍ୱାର୍ଥପର ଆସକ୍ତି ବିନା ନିଜ ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା। କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପରମଙ୍କୁ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ, କର୍ମର ବୀଜଗୁଡ଼ିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଯାହା ଶାଶ୍ୱତ ମୁକ୍ତି ମୋକ୍ଷ ଆଡ଼କୁ ପବିତ୍ର ପଥ ପ୍ରଶସ୍ତ କରେ।

ଦୁଇ ଜଣ ଲୋକ ଠିକ୍ ଏକା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ କର୍ମଫଳ ଛାଡ଼ିଯାଇପାରନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରା କାର୍ଯ୍ୟର ଓଜନକୁ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା ପଛରେ ଥିବା ଚେତନାରେ ରଖେ। ଭିକାରୀର କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ ଏବଂ ପ୍ରକୃତ କରୁଣାରୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ ବାହାରୁ ଏକାଭଳି ଦେଖାଯାଇପାରେ, ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଛାଡ଼ିଯାଉଥିବା ସଂସ୍କାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଏଣୁ କର୍ମକୁ ଭଲ କାମ ଏବଂ ମନ୍ଦ କାମର ସରଳ ହିସାବରେ ସୀମିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ସେହି ଏକା ଭଙ୍ଗୀ, ତାହାକୁ ଚଳାଉଥିବା ଚେତନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ବାନ୍ଧିପାରେ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ କରିପାରେ।

କର୍ମକୁ ସଞ୍ଚିତ, ପ୍ରାରବ୍ଧ ଓ କ୍ରିୟମାଣରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ଏକ ସରଳ ମଡେଲ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଭୁଲକୁ ରୋକେ। ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଏକ ଅବିଭକ୍ତ ଗଦା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ ଆତ୍ମା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁଲର ଯୋଗଫଳ ପରି ଦେଖାଯିବ, ଯାହା ଅସହ୍ୟ ଭାର। କର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପସନ୍ଦର ବିଷୟ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ, କୌଣସି ଏକ ଜୀବନର ପରିସ୍ଥିତି, ଶରୀର, ପରିବାର ଓ ସ୍ୱଭାବ ଏହି ଜନ୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କେତେ ଗତିରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇସାରିଥିଲା ତାହା ଅବହେଳିତ ହେବ। ପ୍ରାରବ୍ଧ ବୁଝାଏ କେଉଁ କାରଣରୁ ଏକ ଜୀବନ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟମାଣ ଆଗ୍ରହ କରେ ଯେ ସେହି ପରିସ୍ଥିତି ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ନୈତିକ କର୍ତୃତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହିପରି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସେଠାରେ ରଖାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ତାହା ରଖିବାକୁ ଚାହେଁ: ଅତୀତର ବନ୍ଦୀ ନୁହେଁ, ଆବାର ତାହାଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରତିବଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବିନା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳାଫଳ ପ୍ରତି ସରଳ ଉଦାସୀନତା, କେବଳ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଭାବେ କାମ ସାରିବା ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝିବା ସହଜ। ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଏହାର ବିପରୀତ ଦାବି କରେ: ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ସଂଲଗ୍ନତା, ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସହିତ ଯେପରି ଫଳାଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ସେହି ଆନ୍ତରିକ ଆଙ୍କୁଡ଼ା ଛାଡ଼ିବା ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଫଳାଫଳ ଆସିବ କି ନାହିଁ ସେଥିରେ ବାନ୍ଧେ। ଏହା ଅସାବଧାନ କର୍ମ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତିତ ପ୍ରୟାସ ଉଭୟଠାରୁ କଠିନ ଶୃଙ୍ଖଳା, କାରଣ ଏହା ପ୍ରୟାସ ସହିତ ସାଧାରଣତଃ ଆସୁଥିବା ଲାଳସା ଛଡ଼ାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ ଦାବି କରେ। ସେହି ପ୍ରୟାସ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ସହିତ ଏକ ଲେଣଦେଣ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଉପାସନା ଭାବେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।

ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ କଦାପି ନିରର୍ଥକ ବା ଦିବ୍ୟ ଉଦାସୀନତାର ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ନ ଦେଖି, ତାହାକୁ ବୁଝାଇବାର ଉପାୟ କର୍ମ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଦିଏ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଯୋଗ୍ୟ ମନେ ହେଉଥିବା କଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ନିଷ୍ଠୁରତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୂର୍ବରୁ ବୁଣାଯାଇଥିବା କିଛି ବୀଜର ପାଚିବା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ବୁଝାଇବା ଶକ୍ତିରେ ଏକ ବିପଦ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପରମ୍ପରା ନିଜେ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ନିଏ: ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠୁରତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ କର୍ମର ଅପବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରେ, ଯେପରି ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସେମାନେ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ହିନ୍ଦୁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଅପବ୍ୟବହାରର ସିଧାସଳଖ ବିରୋଧ କରେ, କାରଣ ଯନ୍ତ୍ରଣାଗ୍ରସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣା ନିଜେ ନିଜର କର୍ମଭାର ସହିତ ଏକ କ୍ରିୟମାଣ କର୍ମ। ଅର୍ଥାତ ଅନ୍ୟର ପ୍ରାରବ୍ଧ ପ୍ରତି ଦର୍ଶକର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଦାପି ନିରପେକ୍ଷ ବା ନିଜ ନିୟତି ଉନ୍ମୋଚନ ପାଇଁ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ନୁହେଁ।

କର୍ମର କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ, ଅର୍ଥାତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସଞ୍ଚୟ, ପାଚିବା, ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ, ଋତ ବିନା ଏକ ବୋଧଗମ୍ୟ ନିୟମ ଭାବେ ସଙ୍ଗତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଋତ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ କାଳର ଯେକୌଣସି ଦୂରତାରେ ବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କେତେ ଜନ୍ମ ବିତିଗଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳ ସଂପୃକ୍ତ ରହିବ। କେବଳ କର୍ମର ଆକସ୍ମିକତା ନୁହେଁ, କର୍ମ ନ୍ୟାୟ ବିଷୟରେ କହିବା ସମ୍ଭବ କରେ ଋତ; କାରଣ ବହୁ ପୂର୍ବର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରୁଥିବା କୌଣସି ସ୍ଥିର ଶୃଙ୍ଖଳା ନଥିଲେ, ସମଗ୍ର ଢାଞ୍ଚା ସଂଯୋଗରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, କର୍ମ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ହୋଇଥିବା ଋତ; ଗ୍ରହ ଓ ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ସେହି ବିଶ୍ୱ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିନ୍ତାର ନୈତିକ ଓଜନକୁ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରେ।