ମୋକ୍ଷ

ସନାତନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ବୁଣାରେ, ମାନବ ଜୀବନକୁ ବହୁ ଜନ୍ମ ବ୍ୟାପୀ ଏକ ଗଭୀର ଯାତ୍ରା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। କର୍ମର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏହି ଦୀର୍ଘ, ଚକ୍ରାକାର ଯାତ୍ରାକୁ ସଂସାର କୁହାଯାଏ। ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ମାନବ ଜୀବନର ଚାରୋଟି ସ୍ୱୀକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୁରୁଷାର୍ଥ ନାମ ଦିଏ: ଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଜୀବନଯାପନ; ଅର୍ଥ, ଧନ ଓ ନିରାପତ୍ତାର ସଚ୍ଚୋଟ ଅନ୍ୱେଷଣ; କାମ, ସୁଖ ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଇଚ୍ଛାର ପରିତୃପ୍ତି; ଏବଂ ମୋକ୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୁକ୍ତି। ପ୍ରଥମ ତିନୋଟିର କୌଣସିକୁ ଭୁଲ ବା ନିମ୍ନ ସାଧନା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ଆଡ଼କୁ ସୂଚାଉଥିବା ଗଭୀର ଅସ୍ଥିରତା ଶୁଣାଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଆଶା କରାଯାଏ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମାନବ ଉନ୍ନତିରେ ନିଜ ନିଜ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥାନ ରଖନ୍ତି, ତଥାପି ଶେଷରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୌତିକ ଜଗତ ସହିତ ବନ୍ଧା ରହିଥାଏ। ମୋକ୍ଷ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ମାୟା ନାମରେ ପରିଚିତ ଭ୍ରମର ଚକ୍ରରୁ ଆତ୍ମାକୁ ନିର୍ଗମନ ପଥ ଦିଏ; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅନ୍ତିମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ, ମନ୍ତ୍ର 3.1.1 ଓ 3.1.2 ରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପନିଷଦର ସବୁଠାରୁ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ: ଘନିଷ୍ଠ ସାଥୀ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହିଥାନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ସେହି ଗଛର ମଧୁର ଫଳ ଖାଏ; ଅନ୍ୟଟି ନ ଖାଇ, କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଦେଖେ। ଖାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମା, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା, ଯିଏ କର୍ମଫଳର ସୁଖଦୁଃଖରେ ଜଡ଼ିତ। ଦେଖୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମା, ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ସେହି ଗଛରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରୁ କିଛିରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରତୀକରେ ମୋକ୍ଷ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଉଡ଼ିଯିବା ନୁହେଁ; ଖାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ଶେଷରେ ବୁଝେ ଯେ ସେ ଆରମ୍ଭରୁ ସ୍ଥିର, ଦର୍ଶକ ପକ୍ଷୀ ହିଁ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରତୀକ ସାମାନ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସହିତ ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସୂଚାଏ ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିଲା, ସେତେବେଳକୁ ଏହା ଏକ ପୁରାତନ ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷା ଥିଲା।

କଠ ଉପନିଷଦ ସେହି ଶିକ୍ଷାକୁ ମୃତ୍ୟୁଦେବ ଯମଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ନଚିକେତା ନାମକ ଏକ ବାଳକକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପାଠ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ନଚିକେତା ଯମଙ୍କଠାରୁ ତିନୋଟି ବର ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ବରକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ'ଣ ହୁଏ ତାହା ପଚାରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ। ଉତ୍ତର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ, ଯମ ପ୍ରଶ୍ନଟି ଛାଡ଼ିବାର ବିନିମୟରେ କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧମାନ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ ନଚିକେତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି: ଶହେ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିବା ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ, ସୁନା, ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଯେତେ ଇଚ୍ଛା ସେତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ରଥ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ରମଣୀ — ଏପରି ସୁଖ ଯାହା କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ପାଇ ପାରେ ନାହିଁ। ନଚିକେତା ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯେ ଏପରି ସୁଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ଷୀଣ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ମଣିଷ ଆସନ୍ତାକାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟିକୁଥିବା ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପାରେ ନାହିଁ।

ତା'ପରେ ଯମ, ମନ୍ତ୍ର 1.2.1 ଓ 1.2.2 ରେ, ତାଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରେୟ, ଅର୍ଥାତ୍ କଲ୍ୟାଣ, ଏବଂ ପ୍ରେୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୁଇଟିକୁ ବିଚାର କରି ଶ୍ରେୟକୁ ବାଛନ୍ତି, ଆଉ ମୂଢ଼ମାନେ ତାତ୍କାଳିକ ଆରାମ ପାଇଁ ପ୍ରେୟକୁ ବାଛି ବିନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରିୟ ବିକଳ୍ପକୁ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ନଚିକେତା ଯେ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରେୟକୁ ବାଛିଛନ୍ତି ତାହା ପ୍ରମାଣ କରିବା ପରେ ହିଁ, ଯମ ତାଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ମୋକ୍ଷର ପଥ ଶିଖାନ୍ତି।

ଏହି ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକର ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ରଚିତ ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ସେହି ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନେଉଥିବା ଅନେକ ପଥକୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରେ; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ମାର୍ଗ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନର ପଥ, ଶରୀର ଓ ମନରୁ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମାକୁ ପୃଥକ କରି ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷର ଅନୁସରଣ କରେ। ଭକ୍ତିଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭକ୍ତିର ପଥ, ଦିବ୍ୟତାକୁ ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରେ। କର୍ମଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷ୍କାମ କର୍ମର ପଥ, ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଆସକ୍ତି ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅନୁସରଣ କରେ। ରାଜଯୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ଧ୍ୟାନର ପଥ, ମନ ଉପରେ ହିଁ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରେ।

ଗୀତା ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବା ନିକୃଷ୍ଟ ଭାବେ କ୍ରମବଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଭିନ୍ନ ପଥ ଭାବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଯାହା ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ ମୁକ୍ତିରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥର ଅଠର ଅଧ୍ୟାୟ ଜୁଡ଼ି କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ସାଧକ ଯେଉଁ ପଥରେ ଚାଲୁ, ଫଳର ଲାଳସା ବିନା କୃତ କର୍ମ, ହିସାବ ବିନା ଅର୍ପିତ ଭକ୍ତି, ଅହଂକାର ବିନା ଅନୁସୃତ ଜ୍ଞାନ — ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥ ଯେଉଁ ଗନ୍ତବ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚେ ତାହା ଏକ: ଉପନିଷଦ ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବେ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀର ପ୍ରତୀକରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲା, ସେହି ସ୍ୱାଧୀନତା। ଗୀତାର ନବୀନତା ନୂତନ ଗନ୍ତବ୍ୟ ନ ଥିଲା, ବରଂ ଅଧିକ ପ୍ରଶସ୍ତ ପଥ ଥିଲା: ଉପନିଷଦ ପ୍ରାୟତଃ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଥିଲା, ଆଉ ଗୀତା ଜୋର ଦେଲା ଯେ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ନ ଛାଡ଼ି, ନିଜର ନିୟମିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ, ରଣକ୍ଷେତ୍ରର ଯୋଦ୍ଧା, କିମ୍ବା ପୂଜାରେ ଲୀନ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେହି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ।

ବାହାରର ଲୋକମାନେ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଜୀବନରୁ ପଳାୟନ ଭାବେ ଭୁଲ ବୁଝନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଏହାକୁ ଜୀବନ ପ୍ରକୃତରେ କ'ଣ ସେ ବିଷୟରେ ଥିବା ଭୁଲ ବୁଝାମଣା ଦୂର କରିବା ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ବଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖ ଭୋଗେ, କାରଣ ସେ ନିଜକୁ କେବଳ ଖାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ବୋଲି ଭୁଲ କରେ, ଏବଂ ସର୍ବଦା ଶେଷରେ ଅମ୍ଳ ହେଉଥିବା କିମ୍ବା ଶେଷ ହେଉଥିବା ଫଳର ଅନନ୍ତ ପଛରେ ଧାଉଁଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନ ଫଳକୁ ଏପରି ସ୍ଥାୟୀ ସନ୍ତୋଷ ଭାବେ ଭାବେ ଯାହା ପୂର୍ବ ଫଳ ଦେଇ ପାରି ନଥିଲା। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗଛ ଛାଡ଼ିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଫଳର ମିଠାପଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ନ ହୋଇ, ଆରମ୍ଭରୁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସାକ୍ଷୀ ପକ୍ଷୀକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି। କଠ ଉପନିଷଦ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଚିହ୍ନିବା କେବଳ ସେହି ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଆନ୍ତି, ଯେମିତି ନଚିକେତା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେୟଠାରୁ ଶ୍ରେୟକୁ ବାଛିଛନ୍ତି; ଫଳ ପଛରେ ଧାଇଁବାରେ ମଗ୍ନ ମନରେ, ଯେଉଁ ପକ୍ଷୀ କେବେ କିଛି ପଛରେ ଧାଇଁ ନଥିଲା ତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶାନ୍ତି ରହେ ନାହିଁ।