ମହାଭାରତ

ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ରଚିତ ମହାଭାରତ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାର ମହାନ ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହା ଦୁଇ ଦଳ ଭାଇ-ପୁଅଙ୍କ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ରାଜବଂଶୀୟ ସଂଘର୍ଷର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମହାକାବ୍ୟର ନିଜ ବିବରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ହସ୍ତିନାପୁର ରାଜ୍ୟ ନେଇ ଏକ ତିକ୍ତ ବିବାଦରୁ ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବଂଶର କୌରବମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାଭିଳାଷୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାକୁ ବାରମ୍ବାର ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ସଭା ପର୍ବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏକ ପ୍ରତାରଣାମୂଳକ ପଶା ଖେଳରେ ଏହାର ଚରମ ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା; ସେଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ସର୍ବନାଶା ବାଜିରେ ନିଜର ରାଜ୍ୟ, ନିଜ ଭାଇମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ପତ୍ନୀ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଲେ।

ତା’ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତେର ବର୍ଷର ବନବାସ ଭୋଗିଲେ; ଶେଷ ବର୍ଷ ସେମାନେ ଛଦ୍ମବେଶରେ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଦାବି କରି ସେମାନେ ଫେରିଲେ। ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ ଯୁଦ୍ଧ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଚେଷ୍ଟାକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଶାନ୍ତିଦୂତ ହୋଇ ହସ୍ତିନାପୁର ଯାଇ, ଶାନ୍ତିର ବଦଳରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅତି କମରେ ପାଞ୍ଚଟି ଗାଁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସୂଚ ଅଗ୍ରଭାଗ ପରି ସାମାନ୍ୟ ଜମି ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ। ସମନ୍ୱୟର ପ୍ରତିଟି ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହେଲା ପରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଉପମହାଦେଶର ନାନା ପ୍ରାନ୍ତରୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାନ୍ତରରେ ଏକ ବିନାଶକାରୀ ସଂଘର୍ଷ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ହୋଇଗଲା।

ଦୁଇଟି ବିଶାଳ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହେବା ବେଳେ, ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ କିପରି ପାଣ୍ଡବ ରାଜକୁମାର ଅର୍ଜୁନ ରଣକ୍ଷେତ୍ର ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁଲେ। ବିପକ୍ଷ ପଂକ୍ତିରେ ନିଜ ଜେଜେବାପା ଭୀଷ୍ମ, ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଓ ଭାଇ-ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ନିଜ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାର ସମ୍ଭାବନାରେ ସେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। ସେ ନିଜର ଧନୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ତଳେ ରଖି ନିଜ ସାରଥିକୁ କହିଲେ ଯେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେହି ସାରଥି ଥିଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର। ସେ ନିଜେ କୌଣସି ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ; ନିଜ ସେନା କୌରବମାନଙ୍କୁ ଦେଇ, ନିଜ ଉପଦେଶ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କ କଥୋପକଥନ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ଅଠର ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଭଗବଦ୍ଗୀତା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସେଥିରେ କୃଷ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଭକ୍ତି ଓ ଆତ୍ମାର ଅମର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝାନ୍ତି; ବିଜୟ, ପରାଜୟ ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭର ଆସକ୍ତି ବିନା ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ନିଜ ଧର୍ମସମ୍ମତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ୨.୪୭ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ସେଥିରେ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର କେବଳ ନିଜ କର୍ମ ଉପରେ, କର୍ମଫଳ ଉପରେ କେବେ ନୁହେଁ। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଯେତେବେଳେ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଟାଣେ, ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ହିନ୍ଦୁମାନେ ବାରମ୍ବାର ଯେଉଁ ଏକ ପଂକ୍ତିକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏହା ସେହି ଏକମାତ୍ର ପଂକ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ ହିଁ ଅର୍ଜୁନ ପୁଣି ଧନୁ ଉଠାଇଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

ତା’ପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅଠର ଦିନ ଧରି ଚାଲିଲା। ଏହା ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶଲ୍ୟ ପର୍ବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କୌରବ ସେନାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ପରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେନାପତିଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଆକ୍ରମଣ ନ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଆବଦ୍ଧ ଭୀଷ୍ମ ଦଶମ ଦିନରେ ପଡ଼ିଲେ; ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବାଛିଲେ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସଗୁଡ଼ିକ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅପେକ୍ଷାରେ କାଟିଲେ। ଦ୍ରୋଣ, ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପରେ ସେନାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଲେ; ନିଜ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁର ମିଥ୍ୟା ସମ୍ବାଦରେ ତାଙ୍କ ସଂକଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ଶୋକରେ ଥିବାବେଳେ ସେ ନିହତ ହେଲେ। କର୍ଣ୍ଣ, ଜନ୍ମରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସହୋଦର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି କଥା ନ ଜାଣି ବଢ଼ିଥିଲେ; ସେ ପରେ ସେନାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧର ଉପାନ୍ତ ଦିନରେ, ତାଙ୍କ ରଥଚକ୍ର ମାଟିରେ ପୋତି ହେବା ପରେ ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣରେ ପଡ଼ିଲେ।

ଅଠରତମ ଦିନରେ, ଶଲ୍ୟ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ କୌରବ ସେନାପତି ଶଲ୍ୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜେ ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ; ସେଥିରେ ଭୀମଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଲା, ଯାହା ସେ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସେହି ସଭାଗୃହରେ ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏକତ୍ରିତ ଅଠର ସେନା ମଧ୍ୟରୁ, ଉଭୟ ପକ୍ଷର କୌଣସି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା ପ୍ରାୟ କେହି ବଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ। ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ସେହି ରାତିରେ ପାଣ୍ଡବ ଶିବିରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରତିଶୋଧରେ ସେମାନଙ୍କ ନିଦ୍ରିତ ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନାକୁ ବଧ କଲେ।

ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିଜୟୀ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟରେ; ପ୍ରାୟ ଏକ ପିଢ଼ିର ଯୋଦ୍ଧାଶୂନ୍ୟ ଏକ ରାଜ୍ୟ ସେମାନେ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ପାଇଲେ। ସେଥିପରେ ଘଟିଥିବା ଶୋକ ସ୍ତ୍ରୀ ପର୍ବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ। ଉଭୟ ପକ୍ଷର ନାରୀମାନେ ନିଜ ମୃତମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ବିଧ୍ୱସ୍ତ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ବୁଲିଲେ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଜ ଶହେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ ଶାନ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜା ହୋଇଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ବିଜୟର ମୂଲ୍ୟ ବିଷୟରେ ଭାରୀ ଅନ୍ତଃକରଣ ସହ ଶାସନ କଲେ; ସିଂହାସନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱଜନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଇବା ପରେ ହିଁ ତାଙ୍କ ମନ ବଦଳିଲା। ଦଶନ୍ଧି ପରେ, ମହାକାବ୍ୟର ଅନ୍ତିମ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜର ଶାସନ ସମାପ୍ତ କରି, ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି ହିମାଳୟ ଆଡ଼କୁ ଏକତ୍ର ଚାଲିଲେ। ପଥରେ ଏକ ପରେ ଏକ ସେମାନେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଶେଷରେ କେବଳ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗୋଟିଏ କୁକୁର ସହ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ, ମହାଭାରତ ଏବଂ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୁଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ ବା ସାହିତ୍ୟିକ ବୃତ୍ତାନ୍ତଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ; ଏଗୁଡ଼ିକ କାଳାତୀତ ନୈତିକ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଶାବ୍ଦିକ ସ୍ତରରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବ ହୃଦୟ ଭିତରେ ଧର୍ମ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ସଂଗ୍ରାମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୂପକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ସେହି ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ। ତେଣୁ ସେହି ଯୁଦ୍ଧର ମଝିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଭଗବଦ୍ଗୀତା ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ପଠିତ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇ ରହିଛି; କଠିନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଅନେକ ଲୋକ ରଣକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଏହା ପଢ଼ନ୍ତି।

ପ୍ରାୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଳୋକ ସହିତ, ମହାଭାରତ ଜଣା ଯେକୌଣସି ସାହିତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୀର୍ଘ ମହାକାବ୍ୟ। ଏହାର ଅଠର ପର୍ବରେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ତାଠାରୁ ଅନେକ ଅଧିକ ଅଛି: ବଂଶାବଳୀ, ଦାର୍ଶନିକ ସଂଳାପ ଏବଂ ବଡ଼ କାହାଣୀ ଭିତରେ ଗୁନ୍ଥା ଛୋଟ କାହାଣୀ। ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ପାଠକମାନେ କେବଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମାନବ ଜୀବନ ସାମ୍ନା କରୁଥିବା ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱିଧା ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଫେରି ଆସିଛନ୍ତି।