महाभारत

ऋषी व्यासांनी रचलेले महाभारत हे हिंदू परंपरेतील महान महाकाव्यांपैकी एक आहे. त्यात चुलत भावांच्या दोन गटांमधील, म्हणजे पांडव आणि कौरव यांच्यामधील, एका विशाल वंशीय संघर्षाचे वर्णन आहे. महाकाव्याच्या स्वतःच्या कथनानुसार हा संघर्ष हस्तिनापूरच्या राज्यावरील एका कडू वादातून उद्भवला. ज्येष्ठ शाखेचे कौरव, ज्यांचे नेतृत्व महत्त्वाकांक्षी दुर्योधनाकडे होते, त्यांनी धर्मनिष्ठ पांडवांना त्यांच्या न्याय्य सत्तेच्या आणि संपत्तीच्या वाट्यापासून वारंवार वंचित ठेवण्याचा प्रयत्न केला. याची परिणती एका फसवलेल्या द्यूतक्रीडेत झाली, जी सभा पर्वात सांगितली आहे. या महाकाव्याच्या अठरा पर्वांपैकी, म्हणजे ग्रंथांपैकी एका पर्वात, ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिर एकाच विनाशकारी डावात आपले राज्य, आपले बंधू आणि त्यांची सामायिक पत्नी द्रौपदी हरले.

त्यानंतर पांडवांनी तेरा वर्षांचा वनवास भोगला, ज्यातील शेवटचे वर्ष त्यांनी वेष पालटून काढले, आणि मग त्यांनी आपल्या राज्याची पुनर्स्थापना मागण्यासाठी परतले. उद्योग पर्वात युद्ध टाळण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी केलेल्या प्रयत्नांची नोंद आहे. कृष्ण स्वतः शांतिदूत म्हणून हस्तिनापूरला गेले आणि शांततेच्या बदल्यात दुर्योधनाने पांडवांना केवळ पाच गावे परत करावीत, अशी विनंती त्यांनी केली. परंतु दुर्योधनाने सुईच्या टोकावर राहील इतकीही भूमी देण्यास नकार दिला. समेटाचा प्रत्येक प्रयत्न संपल्यावर दोन्ही पक्षांनी उपखंडातील विविध भागांतून सहयोगी बोलावण्यास सुरुवात केली, आणि कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर एक विनाशकारी संघर्ष अटळ झाला.

दोन्ही विशाल सेना युद्धासाठी एकत्र आल्या असताना भीष्म पर्व सांगते की पांडव राजकुमार अर्जुनाने मैदानात नजर फिरवली. विरोधी बाजूला आपले आजोबा भीष्म, गुरू द्रोण आणि चुलत बांधव उभे असलेले पाहून, आपल्याच नातलगांशी लढण्याच्या आणि त्यांना मारण्याच्या कल्पनेने तो व्याकूळ झाला. त्याने आपले गांडीव धनुष्य खाली ठेवले आणि आपल्या सारथ्याला सांगितले की तो लढू शकत नाही. तो सारथी कृष्ण होता, विष्णूचा अवतार, ज्याने स्वतः कोणत्याही बाजूने न लढण्याचे ठरवले होते. त्याने आपले सैन्य कौरवांना दिले आणि पांडवांना आपला उपदेश दिला.

रणभूमीवरील त्यांचा हा संवाद, जो भीष्म पर्वातील अठरा अध्यायांमध्ये विस्तारलेला आहे, तो भगवद्गीता म्हणून ओळखला गेला. त्यात कृष्ण कर्तव्य, भक्ती आणि आत्म्याचे अमर, अपरिवर्तनीय स्वरूप समजावून सांगतात. अर्जुनाने विजय, पराजय किंवा वैयक्तिक लाभाच्या आसक्तीविना, योद्धा म्हणून आपले धर्मयुक्त कर्तव्य पार पाडावे, असा उपदेश ते देतात. या शिकवणीच्या केंद्रस्थानी श्लोक २.४७ आहे, ज्यात कृष्ण अर्जुनाला सांगतात की त्याचा अधिकार केवळ आपल्या कर्मांवर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही. ही एक अशी ओळ आहे की जेव्हा कर्तव्य आणि इच्छित परिणाम वेगळ्या दिशांनी ओढतात, तेव्हा शतकानुशतके हिंदू तिच्याकडे वळत आले आहेत. ही शिकवण ऐकल्यानंतरच अर्जुन पुन्हा धनुष्य उचलतो आणि युद्ध सुरू होते.

पुढे चाललेले युद्ध अठरा दिवस चालले. ते भीष्म, द्रोण, कर्ण आणि शल्य या पर्वांत वर्णिले आहे. प्रत्येक पर्व त्या कौरव सेनापतीच्या नावावरून आहे, ज्याने लढाईच्या त्या टप्प्यात सेनेचे नेतृत्व केले आणि मग तो स्वतः पडला. भीष्म, ज्यांनी प्रथम प्रहार न करण्याची प्रतिज्ञा केली होती, ते दहाव्या दिवशी पडले. बाणांनी इतके छेदले गेले की ते बाणांच्या शय्येवर पडून राहिले, आणि पुढील अनेक महिने त्यांनी आपल्या मृत्यूची वेळ स्वतः निवडली. द्रोण, जे युद्धापूर्वी पांडवांचेच गुरू होते, त्यांनी पुढे नेतृत्व केले. पण आपल्या पुत्राच्या मृत्यूची खोटी बातमी ऐकून त्यांचा संकल्प तुटला, आणि शोकाकुल अवस्थेत त्यांची हत्या झाली. कर्ण, जे जन्माने अर्जुनाचे ज्येष्ठ सावत्र बंधू होते, पण त्याची जाणीव न होता वाढले, त्यांनी पुढे सेनापती म्हणून नेतृत्व केले. युद्धाच्या उपांत्य दिवशी त्यांच्या रथाचे चाक धरणीत रुतल्यानंतर अर्जुनाच्या बाणाने ते पडले.

अठराव्या दिवशी, शल्य पर्व सांगते, कौरव सेनापती शल्य युधिष्ठिराच्या हातून पडले. दुर्योधन स्वतः भीमाच्या हातून मारला गेला, ज्याने वर्षांपूर्वी त्या सभागृहात घेतलेली प्रतिज्ञा पूर्ण केली जिथे द्रौपदीचा अवमान झाला होता. एकत्र आलेल्या अठरा सेनांपैकी दोन्ही बाजूंचा कोणताही उल्लेखनीय योद्धा जवळजवळ वाचला नाही. सौप्तिक पर्व सांगते की, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा त्याच रात्री पांडवांच्या छावणीत घुसला आणि आपल्या पित्याच्या मृत्यूचा सूड म्हणून त्यांच्या झोपलेल्या उर्वरित सैन्याची कत्तल केली.

पांडव विजयी झाले, पण त्यासाठी मानवी जीवनाचे मोठे मूल्य चुकवावे लागले. जवळजवळ एका संपूर्ण पिढीचे योद्धे गमावलेले राज्य त्यांना वारशात मिळाले. स्त्री पर्वात त्यानंतरच्या शोकाची नोंद आहे. दोन्ही पक्षांच्या स्त्रिया आपल्या मृतांचा शोध घेत उद्ध्वस्त रणभूमीवर फिरल्या. आपल्या शंभर पुत्रांच्या शोकातून गांधारीला कृष्णाचा उपदेशसुद्धा सांत्वन देऊ शकला नाही. युधिष्ठिर आता राजा होते, आणि आपल्या विजयाच्या मूल्याविषयी इतक्या जड अंतःकरणाने राज्य करत होते की ते जवळजवळ सिंहासनाचा संपूर्ण त्याग करणार होते. कृष्ण आणि त्यांच्या स्वतःच्या नातलगांनीही तेच कर्तव्य स्वीकारले होते, ही आठवण करून दिल्यावरच त्यांचे मन वळले. दशकांनंतर महाकाव्याच्या अंतिम ग्रंथांत वर्णन आहे की पांडव, आपला राज्यकाळ पूर्ण झाल्यावर, सांसारिक जीवनाच्या अंतिम त्यागासाठी हिमालयाकडे एकत्र चालले. वाटेत एक एक करून ते मागे पडत गेले, जोपर्यंत केवळ युधिष्ठिर एका कुत्र्याच्या सोबतीने स्वर्गाच्या द्वारापर्यंत पोहोचले.

हिंदू परंपरेत महाभारत आणि त्याचे केंद्रीय युद्ध हे केवळ ऐतिहासिक किंवा साहित्यिक वृत्तांत नाहीत; ते कालातीत नैतिक मार्गदर्शक म्हणून काम करतात. हा संघर्ष अनेकदा शाब्दिक पातळीवर, तसेच प्रत्येक मानवी हृदयातील धर्म आणि स्वार्थी इच्छा यांच्यातील सततच्या संघर्षाचे आध्यात्मिक रूपक म्हणून समजला जातो. अर्जुनाने कृष्णाच्या उपदेशापूर्वी रणभूमीवर ज्या संघर्षाचा सामना केला, तोच हा संघर्ष आहे. म्हणूनच त्या युद्धाच्या मध्यभागी जन्मलेली भगवद्गीता जगातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या धर्मग्रंथांपैकी एक राहिली आहे. कठीण कर्तव्यांना सामोरे जाणारे लोक रणभूमीपासून दूर राहूनही तिचे वाचन करतात.

सुमारे एक लाख श्लोकांचे महाभारत हे स्वतःच कोणत्याही साहित्यिक परंपरेतील ज्ञात सर्वात दीर्घ महाकाव्य आहे. त्याच्या अठरा पर्वांमध्ये केवळ युद्धापेक्षा बरेच काही आहे: वंशावळी, तात्त्विक संवाद आणि मोठ्या कथेत गुंफलेल्या लहान कथा. कुरुक्षेत्र युद्धासाठी तर वाचक त्याकडे वळतातच, पण मानवी जीवनात येणाऱ्या जवळजवळ प्रत्येक द्विधा अवस्थेवर मार्गदर्शनासाठीही पिढ्यानपिढ्या ते याकडे परत येत आले आहेत.