समुद्रमंथन

समुद्रमंथनाची कथा, म्हणजे विश्वरूपी महासागराचे मंथन, एका संकटापासून सुरू होते. देव आणि असुर यांच्यात अंतहीन युद्ध चालू होते, आणि दोन्ही पक्ष थकले होते, तरीही कोणालाही कायमचा विजय मिळाला नव्हता. भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधातील सहा ते बारा अध्यायांत हे सर्वाधिक विस्ताराने सांगितले आहे. विष्णु पुराणाच्या पहिल्या खंडातील, नवव्या अध्यायातही ते पुन्हा नोंदवले आहे. या कथेनुसार विष्णूंनी त्यांचा थकवा संपवण्याचा मार्ग पाहिला. क्षीरसागराच्या तळाशी अमृत, म्हणजे अमरत्वाचे दिव्य पेय, लपलेले होते, पण दोन्हीपैकी एका पक्षाला एकट्याने ते गाठता येईल इतके खोल मंथन करता येत नव्हते.

विष्णूंनी तात्पुरत्या युद्धविरामाचा प्रस्ताव दिला. देव आणि असुर एकत्र मंथन करतील, आणि मंथनातून वर येणारी सर्व रत्ने वाटून घेतली जातील. असुरांनी ते मान्य केले, प्रत्येक पक्षाला मनातून आशा होती की अमृत प्रकट झाल्यावर ते स्वतःसाठी हस्तगत करता येईल. त्यांनी मंदार पर्वताची मंथनदंड म्हणून निवड केली आणि महानाग वासुकीला त्याभोवती गुंडाळलेली दोरी बनवले. देवांनी वासुकीची शेपटी धरली, असुरांनी त्याचे मस्तक धरले. एकत्र ओढत त्यांनी मंथन सुरू केले आणि पर्वत समुद्राच्या तळावर घुसळू लागला. आधार नसल्याने मंदार स्वतःच्या भाराने बुडण्याच्या बेतात होता. तेव्हा विष्णू स्वतः कूर्म, म्हणजे एका विशाल कासवाच्या रूपात अवतरले आणि मंथनाच्या संपूर्ण प्रक्रियेत पर्वताचा संपूर्ण भार आपल्या पाठीवर सांभाळत राहिले.

सागराची पहिली देणगी रत्न नव्हती, तर संकट होते: हलाहल, इतके प्रखर विष की त्याचा धूरही सर्व लोकांचा एकाच वेळी नाश करू शकत होता. देव आणि असुर दोघेही भयाने मागे सरले, आणि विष पाण्याच्या पृष्ठभागावर पसरताच मंथन थांबले. एकट्या शिवांनी पुढे येऊन आपल्या ओंजळीत विष घेतले आणि ते संपूर्ण गिळले, विश्वात पसरू न देता. त्यांनी ते आपल्या पोटात नव्हे तर घशात रोखून धरले, आणि शरीरात पुढे जाऊ दिले नाही. विषाच्या ज्वाळांनी त्यांचा घसा कायमचा निळा झाला. या कृतीमुळेच शिवांना त्यांचे सर्वात चिरस्थायी नाव मिळाले, नीलकंठ, म्हणजे “निळ्या कंठाचे”. सर्व प्राण्यांना वाचवण्यासाठी काय सहन करण्याची तयारी फक्त त्यांनीच दाखवली, त्याचे दृश्य चिन्ह हे नाव सदैव धारण करते.

विष आवरल्यानंतर मंथन पुन्हा सुरू झाले, आणि सागराने आपले लपलेले चमत्कार एकापाठोपाठ एक प्रकट केले. परंपरा चौदा रत्नांची गणना करते, ज्यांना चतुर्दश रत्ने म्हणतात, आणि ती एकामागोमाग बाहेर आली:

प्रत्येक रत्न त्याच्या स्वरूपानुसार वाटले गेले. इंद्राने ऐरावताला आपले वाहन म्हणून स्वीकारले, विष्णूंनी कौस्तुभ रत्न धारण केले आणि लक्ष्मीला आपली शाश्वत पत्नी बनवले. उरलेली रत्ने देव आणि असुर यांनी आपापल्या स्वभाव आणि इच्छेनुसार वाटून घेतली.

शेवटी धन्वंतरी अमृताचा कलश घेऊन सागरातून वर आले, आणि दोन्ही पक्ष एकाच वेळी ते मिळवण्यासाठी पुढे सरसावले. असुर राहू देवांमध्ये बेमालूमपणे मिसळला आणि अमृताचा एक घोट घेतला. पण सूर्य आणि चंद्र यांनी ही फसवणूक ओळखली आणि विष्णूंना सावध केले. अमृत त्याच्या शरीरात उतरण्याआधीच विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने राहूचे मस्तक तोडले. पण गिळलेला घोट त्याच्या घशापर्यंत आणि मस्तकापर्यंत पोहोचला होता, आणि तेवढ्यामुळेच त्याचे तोडलेले मस्तक अमर झाले, जरी उर्वरित शरीर तसे झाले नाही. हिंदू परंपरा मानते की राहूचे मस्तक, आणि त्याचे वेगळे झालेले धड, केतू, आजही सूर्य व चंद्राचा सूड घेण्यासाठी आकाशात त्यांचा पाठलाग करत राहतात. या कथेनुसार सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहण म्हणजे ते क्षण, जेव्हा राहू किंवा केतू आपले लक्ष्य पकडतात, पण प्रकाश पुन्हा प्रकट होईपर्यंतच.

उरलेले अमृत काळजीपूर्वक केवळ देवांमध्ये वाटण्यात आले, आणि असुरांना, ज्या रत्नासाठी ते मंथनात सामील झाले होते ते सोडून, इतर सर्व रत्ने मिळाली. त्यानंतर लगेचच दोन्ही पक्षांमधील युद्ध पुन्हा सुरू झाले. यावेळी मात्र, असुरांनीच मिळवून दिलेल्या अमरत्वाचा फायदा देवांकडे होता. समुद्रमंथनाच्या आवृत्त्या प्रदेश आणि ग्रंथांनुसार तपशिलात भिन्न आहेत. काही वेगळी रत्ने सांगतात, काही वेगवेगळ्या देवांना वेगवेगळी भूमिका देतात. पण हिंदू परंपरेने कोणताही बदल न होऊ देता जपलेला मूळ क्रम हा आहे: गरजेतून जन्मलेले सहकार्य, ते विष सहन करणारा एकमेव देव, आणि एकदा मिळाल्यावर पुन्हा दोन्ही पक्षांत समान वाटता न येणारे अमृत, जे खोल सागरातून वर आणण्यासाठी त्या दोघांनी एकत्र काम केले होते.

समुद्रमंथनाला केवळ चमत्कारांची यादी न ठरता टिकणारी कथा बनवते ती या सहकार्याचीच रचना. ते विश्वासातून नव्हे, तर गरजेतून झालेले सहकार्य होते. दोन्ही पक्षांना एकमेकांची गरज होती तोपर्यंतच ते टिकले, आणि सामायिक ध्येय साध्य होताच सोडून दिले गेले. हिंदू परंपरा याला कथेतील दोष म्हणून नव्हे, तर अशी सहकार्ये प्रत्यक्षात कशी चालतात याचे प्रामाणिक वर्णन म्हणून मांडते. देव आणि असुर एकाच नागाला ओढत असतानाही प्रतिस्पर्धी राहिले. एकही रत्न बाहेर येण्यापूर्वीच दोन्ही पक्षांचा जवळजवळ नाश करणारे विष हे स्मरण करून देते की धोका पत्करण्यासारखे कोणतेही मोठे कार्य नेहमीच अशी किंमत घेऊन येते, जी कोणताही पक्ष आधी पूर्णपणे मोजू शकत नाही.