ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ, ਇੱਕ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੇਅੰਤ ਜੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਲਾਭ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦਰਜ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭਿਆ: ਅਮਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤਲ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਧਿਰ ਏਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਮੰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਸੰਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣਗੇ। ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੋ ਵੀ ਰਤਨ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਉਹ ਵੰਡ ਲੈਣਗੇ। ਅਸੁਰ ਇਸ ਗੁਪਤ ਆਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈ ਲੈਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਥਨ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਜੋਂ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟੀ ਰੱਸੀ ਵਜੋਂ ਮਹਾਨਾਗ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਪੂਛ ਫੜੀ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ। ਇਕੱਠੇ ਖਿੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਤਲ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ। ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੰਦਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਪ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੱਛੂ ਬਣ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਪਰਬਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਿਆ।

ਸਾਗਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਾਤ ਕੋਈ ਖਜ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਸੀ: ਹਲਾਹਲ, ਏਨਾ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਹਿਰ ਕਿ ਇਸਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਫੈਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮੰਥਨ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਤਦ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਆਏ, ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਨਿਗਲ ਗਏ। ਇਸਨੂੰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਠ ਸਦਾ ਲਈ ਨੀਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਰਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਨੀਲਕੰਠ, “ਨੀਲੇ ਕੰਠ ਵਾਲਾ”, ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਲੇ ਉਹ ਕੀ ਸਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਹਿਰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਮੰਥਨ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਆਪਣੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਚਮਤਕਾਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ, ਚਤੁਰਦਸ਼ ਰਤਨ, ਇੱਕ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਉੱਭਰਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਹਰ ਰਤਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: ਇੰਦਰ ਨੇ ਐਰਾਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵਾਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਤੁਰੰਤ ਇਸਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ। ਅਸੁਰ ਰਾਹੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੀ ਲਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਇਸ ਛਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸਦੇ ਕੰਠ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਰਾਹੂ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਹੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਗਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੰਠ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਉਹੀ ਹਿੱਸਾ ਉਸਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਹੂ ਦਾ ਸਿਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਧੜ ਕੇਤੂ, ਅੱਜ ਵੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ — ਬੱਸ ਓਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰਤਨ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਉਹ ਮੰਥਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ; ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਲਾਭ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ — ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ — ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਜਿਸ ਮੂਲ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ: ਲੋੜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਗੱਠਜੋੜ, ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਜੋ ਉਸ ਇੱਕੋ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਸਹਿਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਿੱਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਲੋੜ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਟੀਚਾ ਜਿੱਤਦਿਆਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸਨੂੰ ਕਥਾ ਦੀ ਖਾਮੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਗੱਠਜੋੜ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਸਦੇ ਸੱਚੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਕਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋਣੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟੇ। ਇੱਕ ਵੀ ਰਤਨ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਖਮ ਦੇ ਯੋਗ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਉਹ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦੀਆਂ।