108 ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮ

ਸ੍ਰੀਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮ ਉਹ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਆਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਉਸਤਤ ਨੂੰ ਮੰਗਲਾਸ਼ਾਸਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਲਵਾਰਾਂ ਨੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਨਾਲਾਇਰਾ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ 108 ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਰਚਾਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਭਾਵ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਹ ਸੁਲਭ ਮੂਰਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਭਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੂਲੋਕ ਵੈਕੁੰਠਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅਸਥਾਨ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਛੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚੇਰਾ ਨਾਡੂ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚੋਲਾ ਨਾਡੂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਿਆ ਨਾਡੂ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਲਵ ਨਾਡੂ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾੜਾ ਨਾਡੂ, ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਲੋਕ ਦੇ ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮ।

ਬਾਰਾਂ ਆਲਵਾਰ ਹਨ: ਪੋਇਗੈ, ਭੂਤਤ੍ਤਾਲਵਾਰ, ਪੇਯਾਲਵਾਰ, ਤਿਰੁਮਲਿਸੈ, ਨੰਮਾਲਵਾਰ, ਮਧੁਰਕਵੀ, ਕੁਲਸ਼ੇਖਰ, ਪੇਰਿਆਲਵਾਰ, ਆਂਡਾਲ, ਤੋਂਡਰਡਿੱਪੋਡੀ, ਤਿਰੁੱਪਾਣ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮੰਗੈ। ਆਲਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਲੌਤੀ ਇਸਤਰੀ ਆਂਡਾਲ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਰੰਗਨਾਥ ਲਈ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਤਿਰੁੱਪਾਵੈ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਵਿੱਲੀਪੁੱਤੂਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਿਰੁੱਕੋਇਲੂਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਆਲਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਿਰੁੱਕੋਲੀ ਵਿੱਚ ਤਿਰੁੱਪਾਣ ਆਲਵਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਗੰਡਕੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਨਾਥ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਤਸਵ ਤਮਿਲ ਮਹੀਨੇ ਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭਗਤ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਰੁਨਰੈਯੂਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰੀ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਿਆ ਦੇਸ਼ਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ:

• •
  ਭਗਤ ਹਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਮ ਦੇ ਪਾਸੁਰਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• •
  ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• •
  ਇਹ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਸੌਲਭਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੰਮਾਲਵਾਰ ਦੇ ਤਿਰੁਵਾਇਮੋਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਸੁਰਮ, ਭਾਵ ਪਾਸੁਰਮ 1.1.1, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ:

ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ? ਨਿੱਤ-ਮੁਕਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ, ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਚਮਕਦੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਜੋ ਹਰ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।