समुद्र मन्थन
देवता र असुरहरूद्वारा क्षीरसागर मन्थन, अमृत, हलाहल विष र अन्य रत्नहरूको उदय
यस लेखमा समुद्र मन्थनको पौराणिक कथा वर्णन गरिएको छ, जसमा देवता र असुरहरूले मन्दराचल पर्वत र वासुकी नागको प्रयोग गरी क्षीरसागर मन्थन गरेका थिए, जसबाट अमृत, हलाहल विष र अन्य अनेकौं रत्नहरू निस्किएका थिए।
एक समयको कुरा हो, देवता र असुरहरूबीच सधैं युद्ध चलिरहन्थ्यो। देवताहरू कमजोर भएका थिए र असुरहरूले उनीहरूलाई पराजित गरेका थिए। यसैबीच, भगवान विष्णुले देवताहरूलाई एउटा उपाय सुझाए: क्षीरसागर (दूधको समुद्र) मन्थन गरेर अमृत (अमरत्व प्रदान गर्ने अमृत) निकाल्नु। तर यो काम एक्लै गर्न सकिँदैनथ्यो, त्यसैले देवताहरूले असुरहरूसँग मिलेर काम गर्ने निर्णय गरे। असुरहरू पनि अमृतको लोभमा सहमत भए।
मन्थनको लागि मन्दराचल पर्वतलाई मथानीको रूपमा प्रयोग गरियो र वासुकी नागलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गरियो। देवता र असुरहरूले वासुकीको शरीर समातेर पर्वतलाई घुमाउन थाले। तर पर्वत यति भारी थियो कि यो समुद्रमा डुब्न थाल्यो। तब भगवान विष्णुले कूर्म (कछुवा) अवतार लिएर पर्वतलाई आफ्नो पीठमा राखे, जसले गर्दा मन्थन सहज भयो।
मन्थन सुरु भएपछि पहिलो चीज जुन निस्कियो, त्यो थियो हलाहल विष। यो विष यति शक्तिशाली थियो कि यसले सम्पूर्ण सृष्टिलाई नष्ट गर्न सक्थ्यो। देवता र असुरहरू डराए। तब भगवान शिवले यो विष आफ्नो हातमा लिए र पिए। तर उनले यसलाई आफ्नो कण्ठमा रोके, जसले गर्दा उनको घाँटी नीलो भयो। त्यसैले उनलाई 'नीलकण्ठ' (नीलो घाँटी भएको) भनिन्छ। यसरी शिवले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई बचाए।
त्यसपछि मन्थनबाट अनेकौं रत्नहरू निस्किए। यिनमा कामधेनु (इच्छा पूरा गर्ने गाई), उच्चैःश्रवा (सेतो घोडा), ऐरावत (हात्ती), कौस्तुभ मणि (भगवान विष्णुको वक्षस्थलमा सुशोभित हुने मणि), पारिजात वृक्ष (स्वर्गको फूलको रूख), अप्सराहरू (सुन्दर स्वर्गीय नर्तकीहरू), चन्द्रमा, र धन्वन्तरि (आयुर्वेदका देवता) हातमा अमृतको कलश लिएर निस्किए। धन्वन्तरिलाई चिकित्सा र आयुर्वेदको जनक मानिन्छ।
अन्तमा, अमृत निस्कियो। तर यसलाई लिएर देवता र असुरहरूबीच झगडा भयो। भगवान विष्णुले मोहिनी (एक सुन्दर स्त्री) को रूप धारण गरेर अमृत बाँड्न थाले। उनले देवताहरूलाई मात्र अमृत दिए र असुरहरूलाई ठगे। असुरहरूले धोका पाएपछि पुनः युद्ध सुरु भयो, तर यस पटक देवताहरू अमृत पिएर शक्तिशाली भइसकेका थिए। उनीहरूले असुरहरूलाई पराजित गरे।
यसरी समुद्र मन्थनको कथा देवता र असुरहरूको सहकार्य, त्याग, र अन्ततः धोकाको कथा हो। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि राम्रो र नराम्रो दुवै चीजहरू एकैसाथ आउँछन्, तर सत्य र धर्मको विजय हुन्छ। यो कथा हिन्दू धर्ममा धेरै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ र विभिन्न ग्रन्थहरूमा यसको वर्णन पाइन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
सहकार्यको अनौठो उदाहरण
देवता र असुरहू सधैं शत्रु थिए, तर अमृतको लोभले उनीहरूले एकसाथ क्षीरसागर मन्थन गरे। यो सहकार्य अस्थायी भए पनि, यसले देखाउँछ कि स्वार्थले पनि कहिलेकाहीँ ठूला काम हुन सक्छन्।
कूर्म अवतारको भूमिका
मन्दराचल पर्वत मन्थनको मथानी थियो, तर यति भारी थियो कि समुद्रमा डुब्न थाल्यो। भगवान विष्णुले कछुवा (कूर्म) को रूप लिएर पर्वतलाई आफ्नो पीठमा राखे, जसले मन्थनलाई सम्भव बनायो। यो विष्णुको दश अवतारमध्ये दोस्रो अवतार हो।
शिवको नीलकण्ठ बन्नु
मन्थनबाट पहिलो चीज हलाहल विष निस्कियो, जसले सृष्टि नै नष्ट गर्न सक्थ्यो। भगवान शिवले त्यो विष पिएर आफ्नो कण्ठमा रोके, जसले गर्दा उनको घाँटी नीलो भयो र उनी 'नीलकण्ठ' भनिन थाले। यो त्यागको प्रतीक हो।
धन्वन्तरि र आयुर्वेदको जन्म
मन्थनबाट धन्वन्तरि हातमा अमृतको कलश लिएर निस्किए। उनलाई आयुर्वेदका देवता र चिकित्साका जनक मानिन्छ। यसले देखाउँछ कि अमृत मात्र होइन, स्वास्थ्य र उपचारको ज्ञान पनि यसै प्रक्रियाबाट प्राप्त भयो।
मोहिनी अवतार र धोका
अमृत निस्किएपछि देवता र असुरहूबीच झगडा भयो। भगवान विष्णुले मोहिनी (सुन्दर स्त्री) को रूप धारण गरेर अमृत बाँड्न थाले, तर देवताहरूलाई मात्र दिए र असुरहरूलाई ठगे। यसले देवताहरूको विजय सुनिश्चित गर्यो, तर धोकाको नैतिक प्रश्न पनि उठाउँछ।
Vishnu
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित