ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ

ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ଏହି କାହାଣୀ, ବିଶ୍ୱସାଗରର ମନ୍ଥନ, ଏକ ସଙ୍କଟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ କୌଣସି ପକ୍ଷ ସ୍ଥାୟୀ ଲାଭ ନ ପାଇ ଉଭୟ ପକ୍ଷ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଅଷ୍ଟମ ସ୍କନ୍ଧର ଷଷ୍ଠ ଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସର୍ବାଧିକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁନଃ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏହି କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, କିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନଙ୍କ କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର କରିବାର ଏକ ପଥ ଦେଖିଲେ: ଅମରତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ଅମୃତ କ୍ଷୀରସାଗରର ତଳେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଏକ ପକ୍ଷ ଏକାକୀ ସେହି ଗଭୀରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଥନ କରିପାରୁ ନଥିଲା।

ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସନ୍ଧିର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ। ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଶି ସାଗର ମନ୍ଥନ କରିବେ। ମନ୍ଥନରେ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆସୁଥିବା ଯେକୌଣସି ରତ୍ନ ସେମାନେ ବାଣ୍ଟିବେ। ଅମୃତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ତାହା ନିଜ ପାଇଁ ପାଇବାର ଗୋପନ ଆଶାରେ ଅସୁରମାନେ ସମ୍ମତ ହେଲେ। ସେମାନେ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଏବଂ ତାହା ଚାରିପାଶେ ଗୁଡ଼ାଯାଇଥିବା ରଜ୍ଜୁ ଭାବରେ ମହାନାଗ ବାସୁକିଙ୍କୁ ବାଛିଲେ। ଦେବମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ଲାଞ୍ଜ ଧରିଲେ, ଅସୁରମାନେ ତାହାର ମସ୍ତକ ଧରିଲେ। ଏକାଠି ଟାଣିବା ଆରମ୍ଭ କରି ସାଗରର ତଳଭାଗ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପର୍ବତକୁ ଘୂରାଇଲେ। ଆଧାର ବିନା, ମନ୍ଦର ନିଜ ଭାରରେ ବୁଡ଼ିଯିବାର ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲା। ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ କୂର୍ମ ରୂପରେ, ଏକ ବିଶାଳ କଇଁଛ ହୋଇ, ଓହ୍ଲାଇ ଆସିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମଗ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ପର୍ବତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାର ନିଜ ପିଠିରେ ବହନ କଲେ।

ସାଗରର ପ୍ରଥମ ଦାନ କୌଣସି ଧନ ନଥିଲା, ବରଂ ଏକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଥିଲା: ହଳାହଳ, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଯେ ତାହାର ଧୂଆଁରେ ହିଁ ସବୁ ଲୋକ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଧ୍ୱଂସ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥିଲା। ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟ ଭୟରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ, ଏବଂ ବିଷ ଜଳର ପୃଷ୍ଠରେ ବ୍ୟାପିବାମାତ୍ରେ ମନ୍ଥନ ହିଁ ଅଟକିଗଲା। ସେତେବେଳେ ଏକା ଶିବ ଆଗକୁ ଆସି, ବିଷକୁ ନିଜ ହାତର ତଳୁଆରେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ତାହା ବିଶ୍ୱର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ନ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଗିଳି ଦେଲେ। ତାହାକୁ ପେଟକୁ ନଯିବାକୁ ଦେଇ କଣ୍ଠରେ ଧରି ରଖିଲେ, ଶରୀରରେ ଆହୁରି ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ମନା କଲେ। ବିଷର ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ନୀଳ କରିଦେଲା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ନାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ନୀଳକଣ୍ଠ, “ନୀଳ କଣ୍ଠ ଥିବା”, ନାମ ଦେଲା; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏକାକୀ ସେ କ'ଣ ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ, ତାହାର ଦୃଶ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ସେହି ନାମ ସେଦିନଠାରୁ ଧାରଣ କରାଯାଉଛି।

ବିଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିବା ପରେ ମନ୍ଥନ ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏବଂ ସାଗର ନିଜର ଲୁଚି ରହିଥିବା ଚମତ୍କାରମାନ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଚଉଦଟି ରତ୍ନ — ଚତୁର୍ଦଶ ରତ୍ନ — କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା ଗଣନା କରେ:

ପ୍ରତ୍ୟେକ ରତ୍ନ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା: ଇନ୍ଦ୍ର ଐରାବତକୁ ନିଜର ବାହନ ଭାବରେ ନେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଗ୍ରହଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନିଜର ଶାଶ୍ୱତ ପତ୍ନୀ କଲେ, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ସବୁ ଅସୁର ଓ ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟି ନେଲେ।

ଶେଷରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଅମୃତ କଳସ ନେଇ ସାଗରରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ତାହା ପାଇବା ପାଇଁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ଅସୁର ରାହୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଦ୍ମବେଶ ନେଇ ବସି ଅମୃତର ଏକ ଅଂଶ ପାନ କରିଦେଲା, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଛଳନା ଚିହ୍ନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତର୍କ କଲେ। ଅମୃତ ତାହାର କଣ୍ଠ ଦେଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତଳକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରରେ ରାହୁଙ୍କ ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାହୁ ଯେଉଁ ଅଂଶ ପୂର୍ବରୁ ଗିଳି ସାରିଥିଲା, ତାହା ତାହାର କଣ୍ଠରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଥିଲା; ସେହି ଅଂଶ ଏକା ତାହାର ଛିନ୍ନ ମସ୍ତକକୁ ଅମର କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା। ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ରାହୁଙ୍କ ମସ୍ତକ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶରୀର କେତୁ, ଆଜି ବି ପ୍ରତିଶୋଧରେ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେଉଛି ସେହି କ୍ଷଣ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଶେଷରେ ନିଜ ଶିକାରକୁ ଧରିପକାନ୍ତି — ଆଲୋକ ପୁନର୍ବାର ଦେଖାଦେବା ପାଇଁ ଲାଗୁଥିବା ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ମାତ୍ର।

ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତ ସାବଧାନତାର ସହ କେବଳ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟାଗଲା; ଅସୁରମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରତ୍ନ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଅମୃତ ପାଇଁ ସେମାନେ ମନ୍ଥନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶୀଘ୍ର ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ଏଥର ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସେହି ଅମରତ୍ୱର ସୁବିଧା ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ଅସୁରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ବିବରଣୀ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ — କେହି ଭିନ୍ନ ରତ୍ନର ନାମ ଦିଏ, କେହି ଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଦିଏ — କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିନା ଯେଉଁ ମୂଳ କ୍ରମ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ ତାହା ହେଉଛି: ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମିତ୍ରତା, ସେହି ବିଷ ଯାହା ଧାରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକମାତ୍ର ଦେବତା ସହିଲେ, ଏବଂ ଥରେ ଜିତିସାରିବା ପରେ ଗଭୀରରୁ ତାହା ଉପରକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ପରିଶ୍ରମ କରିଥିବା ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ କେବେ ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟି ହୋଇପାରି ନଥିବା ଅମୃତ।

ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନକୁ ଚମତ୍କାରର ତାଲିକାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଟଳ କରିଥିବା ବିଷୟ ହେଉଛି ମିତ୍ରତାର ସ୍ୱରୂପ। ତାହା ବିଶ୍ୱାସରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ କରାଯାଇଥିବା ସହଯୋଗ ଥିଲା; ଉଭୟ ପକ୍ଷର ପରସ୍ପର ଦରକାର ଥିବାଯାଏଁ ହିଁ ତାହା ଟିକିଥିଲା, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜିତିବା ମାତ୍ରେ ତାହା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲା। ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଏହାକୁ କାହାଣୀର ତ୍ରୁଟି ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏପରି ମିତ୍ରତା ବାସ୍ତବରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହାର ଏକ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣନା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏକ ସର୍ପକୁ ଏକାଠି ଟାଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବ ଓ ଅସୁର କେବେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ହେବାର ବନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ଗୋଟିଏ ରତ୍ନ ବାହାରିବା ପୂର୍ବରୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିବା ସେହି ବିଷ ସ୍ମରଣ କରାଇଦିଏ ଯେ ବିପଦର ଯୋଗ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବୃହତ୍ ଉଦ୍ୟମ ଏପରି ମୂଲ୍ୟ ଦିଏ ଯାହା ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଆଗରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହିସାବ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।