ଆରତୀ

ଆରତୀ ହେଉଛି ଆଲୋକର ଅର୍ପଣ। ଏକ ଜଳୁଥିବା ଦୀପକୁ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୋଲାକାରରେ ଘୁମାଯାଏ ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଏକ ଛୋଟ ଭଜନ ଗାନ କରାଯାଏ, ପ୍ରାୟତଃ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା। ହିନ୍ଦୁ ପୂଜାର ଏହି ଅଂଶକୁ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଦେଖି ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି: ଘଣ୍ଟି, ଜ୍ୟୋତି, ତାଳି ଏବଂ ଏକ ଧ୍ରୁବପଦ ଯାହା ସମଗ୍ର କକ୍ଷ ମିଶି ଗାଇପାରେ। ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ସଂସ୍କୃତର “ଆଡ଼କୁ” ଓ “ପ୍ରେମ” ଶବ୍ଦରୁ, କିମ୍ବା “ଅନ୍ଧକାର ଦୂରକାରୀ” ଅର୍ଥର ଏକ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ପୃଷ୍ଠାରେ ଏହି ପ୍ରକାରର ଅଠର ସ୍ତୋତ୍ର ସଂଗୃହୀତ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗାନ କରାଯାଏ ସେହି ଅନୁସାରେ ସଜା ହୋଇଛି, ଯାହାଫଳରେ ହନୁମାନ କିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ଆରତୀ ଖୋଜୁଥିବା ପାଠକ ସିଧାସଳଖ ତାହା ପାଇପାରିବେ।

ଆରତୀ ସାଧାରଣତଃ ପୂଜା ଶେଷରେ ହୁଏ, ଘରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ କରାଯାଉଥିବା ଉପାସନାର ଶେଷରେ। ଆମର ଦୈନିକ ପୂଜା ପୃଷ୍ଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ଜଳୁଥିବା ଦୀପକୁ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାହା ଗାନ କିମ୍ବା ପାଠ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଅର୍ପିତ ଭୋଗ, ଯାହାକୁ ପ୍ରସାଦ କହନ୍ତି, ତାହା ବାଣ୍ଟାଯାଏ। ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ କଥା, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ର କାହାଣୀ ପାଠ ପରେ ଆରତୀ ରଖାଯାଇଛି। ଦୀପ ଏକ ଛୋଟ ପାତ୍ର ହୋଇପାରେ ଯେଉଁଥିରେ ଘିଅରେ ଭିଜା ସଳିତା ଥାଏ, ଅଥବା କର୍ପୂର, ଯାହା ଜଳିବା ପରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଆମର ଏକ ପୃଷ୍ଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ ଏହା ଭକ୍ତିରେ ଅହଂକାର ବିଲୀନ ହେବାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଚିତ୍ର। ଜୈନ ଘର ଓ ମନ୍ଦିରରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ଆରତୀ ଅଛି, ଯାହା ଜୈନ ଦୈନିକ ଆରତୀ ପୃଷ୍ଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହି ସଂଗ୍ରହରେ ହିନ୍ଦୁ ଆରତୀଗୁଡ଼ିକ ଅଛି।

ଆରତୀ ମିଶି ଗାଇବା ପାଇଁ ରଚିତ, ତେଣୁ ଅଧିକାଂଶ ଛୋଟ ଏବଂ ଏକ ଧ୍ରୁବପଦ ଆଧାରିତ। ସର୍ବାଧିକ ପରିଚିତ ଓଁ ଜୟ ଜଗଦୀଶ ହରେ ଆଠ ପଦରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ସମାନ ଧାଡ଼ିରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ଶିଖୁଥିବା ପ୍ରଥମ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ପ୍ରାୟ ୧୮୭୦ ମସିହାର ବୋଲି ଧରାଯାଏ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରାମ ଫିଲ୍ଲୌରୀଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ। ଦିନର ସମୟ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅଧିକାଂଶ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସ୍ତୋତ୍ର, କିନ୍ତୁ ବିଠଲଙ୍କ କାକଡ଼ ଆରତୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କୋମଳ ଭାବରେ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ଗାନ କରାଯାଏ, ଘିଅରେ ଭିଜା ମୋଟା ସୂତାର ସଳିତା ସହିତ।

ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆରତୀ ଅଛି। ଆରତୀ କୁଞ୍ଜ ବିହାରୀ କୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବୃନ୍ଦାବନର କୁଞ୍ଜରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିବା ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ବାଁକେ ବିହାରୀ ଆରତୀରେ ସେହି ନାମର ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜିତ ଲୀଳାମୟ ରୂପକୁ ଗାନ କରାଯାଏ। ରାଜସ୍ଥାନର ଖାଟୁରେ ପୂଜିତ ଶ୍ୟାମ ବାବା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଏକ ରୂପ, ଏବଂ ରାଧାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଆରତୀ ଅଛି। ସତ୍ୟନାରାୟଣ ଆରତୀ ସେହି ନାମର ପୂଜାକୁ ସମାପ୍ତ କରେ।

ରାମ ଓ ହନୁମାନ ଏକାଠି ଆସନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଆରତୀ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ନାମଦେବଙ୍କୁ ଆରୋପିତ, ଯଦିଓ ତାହା ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ଆରୋପଣ, ନିଶ୍ଚିତତା ନୁହେଁ। ରାମାୟଣ ଆରତୀ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ନିଜେ ଅର୍ପିତ ଏବଂ ତୁଳସୀଦାସଙ୍କୁ ଆରୋପିତ। ହନୁମାନ ଆରତୀରେ ତାଙ୍କର ଲଙ୍କାକୁ ଲମ୍ଫ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଣିଥିବା ସଞ୍ଜୀବନୀ ବୁଟୀର ସ୍ମରଣ ଅଛି।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପଣ୍ଢରପୁରର ବିଠଲ। ସନ୍ଧ୍ୟାର ଯୁଗେ ଅଠ୍ଠାବିସ ନାମଦେବଙ୍କୁ ଆରୋପିତ, ଏବଂ ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରଭାତୀ କାକଡ଼ ଆରତୀ ଏହା ସହିତ ଆସେ। ଘାଳିନ ଲୋଟାଙ୍ଗଣ ଆରତୀ ପରେ ଆସୁଥିବା ମରାଠୀ ପ୍ରାର୍ଥନା। ଆମ ପୃଷ୍ଠା କହେ ଯେ ପରିବାରମାନେ ଏହାର ପଦଗୁଡ଼ିକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମନ୍ୱୟ ଗାନ କରନ୍ତି।

ଦେବୀଙ୍କୁ ନବରାତ୍ରୀରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ଜୟ ଅମ୍ବେ ଗୌରୀରେ, ଏବଂ ମରାଠୀ ଦୁର୍ଗେ ଦୁର୍ଘଟ ଭାରୀରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଛୋଟ ସଂସ୍କୃତ ଅଖିଳାଣ୍ଡଦେବୀ-ଜମ୍ବୁକେଶ୍ୱର ସ୍ତୁତି ସାଇଟ୍‌ରେ ଏହି ବର୍ଗରେ ରଖାଯାଇଛି, ଯଦିଓ ତାହା ଏକ ପ୍ରଶଂସା ସ୍ତୋତ୍ର, କଠୋର ଅର୍ଥରେ ଆରତୀ ନୁହେଁ।

ଶେଷ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତିର। ମରାଠୀରେ ସାଇ ବାବା ଆରତୀ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ମାଧବରାଓ ଅଡ଼କରଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଆରତୀ ଦୀପାବଳୀର ଦୁଇ ଦିନ ପରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ପୂଜାରେ ଗାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆରତୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜାରେ କାରିଗରମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି।

ଅନେକ ଆରତୀ ଶେଷରେ କହନ୍ତି ଯେ ଯିଏ ଏହା ଗାଇବ ସେ ସୁଖ, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ପାଇବ। ଆମେ ସେହି ଧାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତୋତ୍ରର ନିଜ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ପରମ୍ପରାର ବିଶ୍ୱାସ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରୁ। ଆରତୀ ପ୍ରଥମତଃ ଆଲୋକ ଓ ସ୍ତୁତିର ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ଏଥିରୁ କୌଣସି ଫଳର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, କାରଣ ଅଧିକାଂଶ ପାଠକ ସେହିପରି ଖୋଜନ୍ତି: କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରାଧା; ରାମ ଓ ହନୁମାନ; ବିଠଲ; ଦେବୀ; ଏବଂ ସାଇ ବାବା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ଗୋଷ୍ଠୀ। ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତୋତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣାନୁକ୍ରମେ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ି ସ୍ତୋତ୍ରଟି କ’ଣ ତାହା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ କହେ।

ଆରତୀ ହେଉଛି ଗାନ ସହିତ ଜଳୁଥିବା ଦୀପର ଅର୍ପଣ। ପୂଜା ଉପାସନା, ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ଅର୍ପିତ ହେବା ପରେ ବାଣ୍ଟାଯାଉଥିବା ଭୋଗ। କଥା ହେଉଛି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କୁହାଯାଉଥିବା ପବିତ୍ର କାହାଣୀ। କାକଡ଼ ହେଉଛି ଘିଅ ସଳିତା ସହିତ ପ୍ରଭାତୀ ଆରତୀ। ସ୍ତୁତି ହେଉଛି ପ୍ରଶଂସାର ସ୍ତୋତ୍ର, ଏବଂ ଧ୍ରୁବପଦ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ପରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ହେଉଥିବା ଧାଡ଼ି। ନବରାତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କ ନଅ ରାତ୍ରି, ଏବଂ ନାମଦେବ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଜଣେ ବାରକରୀ ସନ୍ତ-କବି।