ଭଗବାନ ବିଠୋବା

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କ ମରାଠୀ ଅଭଙ୍ଗ, ଯାହା ଗଛ ଓ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକୀତାର ଆନନ୍ଦ ବିଷୟରେ, ଯେଉଁଥିରେ ହରିକଥା ଏକମାତ୍ର ଭୋଜନ।

ସନ୍ଥ ବହିଣାବାଈଙ୍କ ବାରକରୀ ମନ୍ଦିର ବିଷୟକ ଅଭଙ୍ଗ: ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ନାମଦେବ ତାହାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ଏକନାଥ ସ୍ତମ୍ଭ ଉଠାଇଲେ, ତୁକାରାମ ଏହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ହେଲେ।

ସନ୍ଥ ଚୋଖାମେଳାଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ: ଆଖୁ ବଙ୍କା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ରସ ସଳଖ, ଧନୁ ଓ ନଦୀ ଭଳି। ଜନ୍ମ କେବେ ହୃଦୟର ଭକ୍ତିକୁ ବଙ୍କା କରେ ନାହିଁ।

ବାରକରୀ ପରମ୍ପରାର ଦୈନନ୍ଦିନ ଉପାସନା: ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ 28 ଅଭଙ୍ଗ, ଯାହା ଉପନିଷଦର ଅଦ୍ୱୈତ ଚିନ୍ତାକୁ ଭଗବାନ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ସମନ୍ୱୟ କରେ।

ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୋଗରା ଫୁଲାଲା: ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରରେ ରୋପିତ ଏକ ଯୂଥିକା ଲତା ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠେ, ଏବଂ ତାହାର ଫୁଲରେ ବୁଣା ଶାଲ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ରୂପ ପାହତା ଲୋଚନୀ: ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ରୂପ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦ, ଅନେକ ପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଖର ନିବାସ।

ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କ କାୟା ହି ପଣ୍ଡରୀ: ଶରୀର ନିଜେ ପଣ୍ଡରପୁର, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ବିଠ୍ଠଳ, ଏବଂ ଭକ୍ତି ଭୀମା ନଦୀ ପରି ପ୍ରବାହିତ।

ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କ ମାଝେ ମାହେର ପଣ୍ଡରୀ: ପଣ୍ଡରପୁର ଝିଅର ପ୍ରିୟ ବାପଘର ଭାବେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଠ୍ଠଳ ଓ ରଖୁମାଈ ପିତାମାତା ଏବଂ ପୁଣ୍ଡଳୀକ ଭାଇ।

ସନ୍ଥ ଏକନାଥଙ୍କ ବିଞ୍ଚୁ ଚାବଲା: କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବିଛା-ଦଂଶନ ଉପରେ ଏକ ଭାରୁଡ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱର ଭସ୍ମ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣରେ ଆରୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ସନ୍ଥ ଗୋରା କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ: ନିରାକାର ପରମ ସତ୍ୟ ସାକାର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭେଟେ, ଶରୀର-ଚେତନା ଖସି ଯାଏ, ଏବଂ ବିଠ୍ଠଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।

ସନ୍ଥ ଜନାବାଈଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ: ପ୍ରେମର ରଜ୍ଜୁରେ ସେ ପଣ୍ଡରପୁରର ଚୋରକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟର କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।

ସନ୍ଥ କାନ୍ହୋପାତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣର ପ୍ରାର୍ଥନା: ସେ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ଆଉ ପରୀକ୍ଷା ନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟତାରେ ଲୀନ ହେବାର କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରେ।

ସନ୍ତ ଚୋଖାମେଳାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନ୍ତ କର୍ମମେଳା (୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀ)ଙ୍କର ଏହି କ୍ରାନ୍ତିକାରୀ ଅଭଙ୍ଗ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସିଧା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛି। 'ହେ ଶ୍ରୀପତି, ଆମକୁ ହୀନ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ଦେଇଛ, ତାହା କ'ଣ ତୁମକୁ ଜଣାନାହିଁ? ଅଇଁଠା ଖାଇ ଜୀବନ ବିତିଗଲା, ତୁମ ମନରେ ଲାଜ ଲାଗୁନାହିଁ? ଆମ ଘରେ ଦହି-ଭାତ ଖାଇ ଏବେ କିପରି ମୁହଁ ଫେରାଉଛ?' ଏହା ଭକ୍ତିର ଅଖଣ୍ଡ ଅଧିକାରର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରତୀକ।

ସନ୍ଥ ମୁକ୍ତାବାଈଙ୍କ ତାଟି ଉଘଡା: ଘରର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଭାଇ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ଥ ଜଗତର ନିନ୍ଦା ଦୟାସହ ସହ୍ୟ କରେ ବୋଲି ଶିକ୍ଷା।

ସନ୍ଥ ନାମଦେବ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ନାମ ଅମୃତଠାରୁ ମଧୁର, ତଥାପି ମନ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ନେଇ ପାରେ ନାହିଁ: କୀର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ନିଦ୍ରା ଓ ବିକ୍ଷେପ ଆସେ।

ସନ୍ଥ ନାମଦେବଙ୍କ ନାଚୁ କୀର୍ତ୍ତନାଚେ ରଙ୍ଗୀ: କୀର୍ତ୍ତନର ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କର, ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଜାଳ, ଏବଂ କେବଳ ନାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉନ୍ନୀତ କରୁ।

ପଣ୍ଡରପୁରରେ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରତୀ, ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସନ୍ଥ ନାମଦେବଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରଖୁମାଈଙ୍କ ପାଖ ଇଟା ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ସନ୍ତ ନରହରି ସୁନାରଙ୍କ ଏହି ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଭଙ୍ଗରେ ନିଜ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର ବୃତ୍ତିର ରୂପକ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରକୁ କର୍ମଶାଳା, ବିବେକକୁ ହାତୁଡ଼ି ଏବଂ ରାମନାମକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ପସାୟଦାନ ହେଉଛି ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରୀର ସମାପନୀ ପ୍ରାର୍ଥନା (ଅଧ୍ୟାୟ 18, ଓବୀ 1794–1802), ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା ଭିକ୍ଷା କରାଯାଇଛି।

ସନ୍ଥ ଜନାବାଈଙ୍କ ମାତା ବିଠାବାଈ (ବିଠ୍ଠଳ)ଙ୍କ ପ୍ରତି କୋମଳ ନିବେଦନ: ପଣ୍ଡରପୁରର ନଦୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସ ଏବଂ ମୋ ଅଙ୍ଗଣରେ ନାଚ, କାରଣ ମୋ ଆନନ୍ଦ ତୁମ ଗୁଣରେ ନିହିତ।

ସନ୍ତ ସାବତା ମାଳୀଙ୍କ ଏହି ଅଭଙ୍ଗରେ ନିଜ ବଗିଚାର ପିଆଜ, ରସୁଣ, ଲଙ୍କା ଏବଂ କୂଅର ଦଉଡ଼ିରେ ହିଁ ବିଠୋବାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ମିଳେ: କର୍ମ ହିଁ ପୂଜା।

ସନ୍ତ ସେନାଙ୍କ ବାରୀ-ଗୀତ: ପଣ୍ଢରପୁର ଯାତ୍ରାର ପଥରେ ମିଳୁଥିବା ଆନନ୍ଦ, ଯାହାର ଉପମା ତ୍ରିଭୁବନରେ ନାହିଁ।

ୱାରକରୀ ପରମ୍ପରାର ସନ୍ତ ସେନା ନାପିତଙ୍କର ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଭଙ୍ଗ। ସେ ନିଜ କର୍ମକୁ ହିଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ମାଧ୍ୟମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅହଂକାରକୁ କାଟି କେବଳ ବିଠୋବାଙ୍କର ଦାସ ହେବାକୁ ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ ମାନିଥିଲେ।

ସନ୍ତ ସୋୟରାବାଈଙ୍କର ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଭଙ୍ଗ ଅଦ୍ୱୈତ ଭକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ସମତାର ଅମର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। ପ୍ରଭୁ ବିଠୋବାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ଭେଦଭାବ ଦୂର ହୋଇ ସମଗ୍ର ସଂସାର ଗୋଟିଏ ଶ୍ରୀରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଯାଇଛି।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଅଭଙ୍ଗ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଗମନ ବେଳେ ଗାଯାଇଥିବା: ଶେଷ 'ରାମ ରାମ' ଏବଂ ସଂସାରବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତିର ଘୋଷଣା।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କ ଶରଣାଗତିର ବିଶ୍ରାମ-ଗୀତ: ବିଠୋବାଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖିବା ପରେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ପଳାଇବାକୁ ଆଉ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ପାଏ ନାହିଁ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଅଦ୍ୱୈତ ଆନନ୍ଦର ଗୀତ: ଆନନ୍ଦର ସରୋବରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତରଙ୍ଗ ଆନନ୍ଦ ହିଁ ଅଟେ, ଏବଂ ଏହି ଅନୁଭବ ସମ୍ମୁଖରେ ଶବ୍ଦ ନୀରବ ହୋଇଯାଏ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଭଗବତ-ବିରହର ଗୀତ: ଚକୋର ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ଶିଶୁ ଯେପରି ମାତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ବିଠୋବାଙ୍କ ଭେଟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ବିଠୋବାଙ୍କ ପ୍ରତି ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା: ଭଗବାନଙ୍କର ବିସ୍ମୃତି ନ ହେଉ ଓ ସନ୍ତସଙ୍ଗ ମିଳୁ, ଏହା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଦାନ; ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଏହି ଅଭଙ୍ଗ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ତଙ୍କୁ ସେ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଏ ଯିଏ ଦୁଃଖୀ ଓ ପୀଡ଼ିତମାନଙ୍କୁ ନିଜର ବୋଲି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ; ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରେ ଭଗବାନ ବିରାଜମାନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ଆନନ୍ଦର ଚିତ୍ର: ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ବାଲିଚରରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ନାଚନ୍ତି, ପରସ୍ପରର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ନମ୍ରତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା: ଚିଣ୍ଟି ଚିନି ଚାଖେ, ଏବଂ ମହାନ ହାତୀ ଅଙ୍କୁଶର ଆଘାତ ସହେ; ତେଣୁ ନମ୍ରତା ହିଁ ଅଧିକ ସୁଖଦ ଦାନ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ପଣ୍ଢରପୁରରେ ଇଟା ଉପରେ କଟିରେ ହାତ ରଖି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ବିଠୋବାଙ୍କ ଆବାହନ; ତୁଳସୀ ମାଳା ଓ ପୀତାମ୍ବର ପରିହିତ ରୂପର ଧ୍ୟାନ।

ଭୋର ବେଳେ ଭଗବାନ ବିଠ୍ଠଳଙ୍କୁ ଧୀରେ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ଏକ କାକଡ଼ ଆରତୀ, ଯାହାର ସ୍ୱାକ୍ଷର 'ତୁକା ମ୍ହଣେ' ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ସନ୍ଥ ତୁକାରାମଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଶ୍ରେୟ ପ୍ରାପ୍ତ; ପଣ୍ଡରପୁର ଓ ସମଗ୍ର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ସନ୍ତ ତୁକାରାମଙ୍କର ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ଅଭଙ୍ଗ: ବିଠୋବାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କର, ଧ୍ୟାନ କର ଓ ଇଟା ଉପରେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କର; ତାଙ୍କ ନାମ ମୁଖକୁ ମଧୁର କରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ କାଟେ।

ତୁକାରାମ ଗାଥାର ଅଭଙ୍ଗ କ୍ରମ ୨୪୮୧ — ସନ୍ତ ତୁକାରାମ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଏକତାକୁ ଗୌରବ ଦିଅନ୍ତି; ବୃକ୍ଷ, ଲତା ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆତ୍ମୀୟ ରୂପେ ଆତ୍ମାକୁ ବିଠୋବାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଆଡ଼କୁ ନିଅନ୍ତି।