ଶ୍ରୀ ଜ୍ଞାନଦେବ ହରିପାଠ — ୨୮ଟି ଅଭଙ୍ଗ

ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଠିଆ ହେଲେ ଚାରିପ୍ରକାର ମୁକ୍ତି ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମୁଖରେ 'ହରି' ବୋଲ, 'ହରି' ବୋଲ—ସେହି ପୁଣ୍ୟକୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ? ସଂସାରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଜିଭରେ ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କର; ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ବାହୁ ଉଠାଇ ଏହା ହିଁ ଘୋଷଣା କରୁଛନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ସଙ୍କେତ ବୁଝ: ଦ୍ୱାରକାର ରାଜା ସ୍ୱୟଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିଲେ।

ଚାରି ବେଦ, ଛଅ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅଠର ପୁରାଣ କେବଳ ହରିଙ୍କୁ ହିଁ ଗାନ କରନ୍ତି। ଦହି ମନ୍ଥନ କରି ଲହୁଣୀ କାଢ଼ିବା ପରି ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର; ବ୍ୟର୍ଥ କଥା ଓ ବାଟ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଜୀବ ଓ ଶିବରେ ସମାନ ଭାବେ ରହିଥିବା ଏକମାତ୍ର ହରି ହିଁ ଆତ୍ମା; ମନକୁ ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ପକାଅ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଠ ହେଉଛନ୍ତି ବୈକୁଣ୍ଠସ୍ୱରୂପ ହରି; ସର୍ବତ୍ର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହରି ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଦିଶୁଛନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅସାର; ନିର୍ଗୁଣ ପରମାତ୍ମା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସାର। ସାର-ଅସାରର ବିଚାର ହିଁ ଏହି ହରିପାଠ। ସଗୁଣ ହେଉ ବା ନିର୍ଗୁଣ, ହରିଙ୍କ ବିନା ମନର ସବୁ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟର୍ଥ। ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ନିରାକାର, ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେହି ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କର। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଓ ମନରେ ରାମ-କୃଷ୍ଣ ରହିଛନ୍ତି; ଏହା ଅନନ୍ତ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟରୁ ହିଁ ମିଳିଥାଏ।

ଅନ୍ତରର ଭାବ ବିନା ଭକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଭକ୍ତି ବିନା ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବଳ ନ ଥାଇ ଶକ୍ତିର କଥା କହିବା ବ୍ୟର୍ଥ। ସମର୍ପଣ ବିନା ପ୍ରଭୁ ଶୀଘ୍ର କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ? ବ୍ୟର୍ଥ ଚିନ୍ତାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ନ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ରୁହ। ଦିନରାତି ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏତେ ପରିଶ୍ରମ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ କେଉଁ କାରଣରୁ ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁନାହଁ? ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ହରିନାମ ଜପ କର, ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯିବ।

କଠିନ ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପରମସିଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ; ଏସବୁ କେବଳ ଲୋକଦେଖାଣିଆ ଦମ୍ଭ ହୋଇ ରହିଯାଏ। ଅନ୍ତରର ଭାବ ବିନା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଅସମ୍ଭବ, ଏବଂ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ବିନା ଆତ୍ମାନୁଭୂତି କିପରି ହୋଇପାରିବ? ତପସ୍ୟା ବିନା ଈଶ୍ୱର ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ, ଦାନ ବିନା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟତା ବିନା ପ୍ରକୃତ ହିତ କିଏ କହିବ? ଜ୍ଞାନଦେବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ କହନ୍ତି: ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହିଁ ଏହି ଭବସାଗର ତରିବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।

ଯାହାଙ୍କୁ ସାଧୁମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ବୋଧ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଅହଙ୍କାର ଆଉ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ; ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। କର୍ପୂରର ବଳିତା ଜଳି ଯେପରି କିଛି ପାଉଁଶ ନ ଛାଡ଼ି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଅହଂଭାବ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ସାଧୁମାନଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହରିଭକ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କୁ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବନରେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାରେ ସେ କେବଳ ହରିଙ୍କୁ ହିଁ ଦେଖନ୍ତି।

ଭକ୍ତିହୀନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ପାପ ବଜ୍ରଲେପ ପରି ଲାଗି ରହେ। ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଭକ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନେ ପତିତ ଓ ଭାଗ୍ୟହୀନ, କାରଣ ସେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅସଂଖ୍ୟ ବାଚାଳ ଲୋକ କେବଳ ଅଯଥା କଥା କହନ୍ତି; ଦୟାଳୁ ହରି ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ମିଳିବେ? ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ହିଁ ପରମ ପ୍ରମାଣ ଓ ଧନ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିରାଜମାନ କରୁଛନ୍ତି।

ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ମନର ଗତି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉନ୍ନତ ହୁଏ; ଏହି ରାଜପଥ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀପତି (ଭଗବାନ) ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

ଆତ୍ମାର ସରଳ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କର; ରାମନାମ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଉପାସିତ ଆତ୍ମା।

ଦିବ୍ୟ ନାମର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱୈତର ଶୃଙ୍ଖଳ କେବେ ବାନ୍ଧି ପାରିବ ନାହିଁ।

ବୈଷ୍ଣବମାନେ ନାମର ପରମ ଅମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କରିଛନ୍ତି; ଯୋଗୀମାନେ ଅମରତ୍ୱର ଗୁପ୍ତ କଳା ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି।

ଦ୍ରୁତ ଜପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ; ଉଦ୍ଧବ କୃପାଦାତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାଇଲେ।

ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ଏହି ନାମ ଏତେ ସୁଲଭ ଓ ସହଜ, ତଥାପି ଏ ସଂସାରରେ ଦୁର୍ଲଭ — କେବଳ ବିରଳ ଆତ୍ମା ହିଁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣନ୍ତି।

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିନା ଜପ ବ୍ୟର୍ଥ, ଏବଂ ଯାହାର ମନ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ନାହିଁ ତାହାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ନିରର୍ଥକ। ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଅଭାଗା ଅଦ୍ୱୈତ ମାର୍ଗ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରିବ? ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ବିନା ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ; ତେବେ ତା' ଦ୍ୱାରା ନାମର ପ୍ରକୃତ କୀର୍ତ୍ତନ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ସଗୁଣ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର; ନାମ ପାଠ ହିଁ ସଂସାରର ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥତାକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ପ୍ରକୃତ ମୌନ।

ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମ କିମ୍ବା ନାନା ତୀର୍ଥରେ ବୁଲିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟର୍ଥ ଯଦି ମନ ହରିନାମରେ ନ ଥାଏ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନାମରୁ ବିମୁଖ ହୁଏ ସେ ପାପୀ; ବିପଦ ସମୟରେ ହରିଙ୍କ ବିନା କେହି ତା'ର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଦୌଡ଼ି ଆସିବେ ନାହିଁ। ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି କହିଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ ନାମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତିନି ଲୋକ ତରିଯାଆନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ହରିଙ୍କ ନାମ ଜପ କର; ତୁମର ସମଗ୍ର କୁଳ ପବିତ୍ର ହୋଇଯିବ।

ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ମାତ୍ରେ ଅନନ୍ତ ପାପର ପାହାଡ଼ କ୍ଷଣକରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଶୁଖିଲା ଘାସ ନିଆଁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୂପ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ହରିନାମ ଜପ ସାଧକକୁ ପବିତ୍ର କରିଦିଏ। ହରିନାମର ମନ୍ତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଗାଧ; ଏହାର ଭୟରେ ସବୁ ଭୂତବାଧା ଓ ନକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତି ପଳାଇଯାଆନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ମୋ' ହରି ଏତେ ସମର୍ଥ ଯେ ଉପନିଷଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ।

ଅନ୍ତରର ଭାବ ବିନା ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହା ବିନା ତୁମେ କେବଳ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଝ ବୋହୁଛ। କେବଳ ଭକ୍ତିର ବଳରେ ହିଁ ହରିଙ୍କୁ ଧରିହୁଏ, ଭାବ ବିନା ସେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ—ଭକ୍ତ ପାଇଁ ହରି ହାତ ପାପୁଲିରେ ଥିବା ଅଁଳା ପରି ସହଜ। ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାରଦ ଟୋପାକୁ ଗୋଟାଇବା ପରି ଅନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ସାଧନା କଷ୍ଟକର ଓ ନିରର୍ଥକ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି, ସଦ୍‌ଗୁରୁ ନିବୃତ୍ତିନାଥ ସେହି ନିର୍ଗୁଣ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ' ହାତରେ ଅର୍ପଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି।

ସମଭାବ ଓ ଆତ୍ମସୁଖ ବିନା ହରିଙ୍କ ସମାଧି କେବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦ୍ୱୈତବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ କେବେ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣ। ବୁଦ୍ଧିର ପରମ ବୈଭବ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ: କେବଳ ଗୋଟିଏ କେଶବରାଜଙ୍କ କୃପାରୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ସେହି ପରମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ନ ହୋଇଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଦ୍ଧି, ସିଦ୍ଧି ଓ ଧନ କେବଳ ଜଞ୍ଜାଳ। ଜ୍ଞାନଦେବ ସର୍ବଦା ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ରହି ଅଖଣ୍ଡ ସମାଧାନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସତ୍ୟ ଓ ନିୟମପୂର୍ବକ ହରିପାଠ ପାଠ କରେ, ତା' ଆଡ଼କୁ କଳିକାଳ ମଧ୍ୟ ଆଖି ଉଠାଇ ଚାହିଁପାରେ ନାହିଁ। 'ରାମ-କୃଷ୍ଣ' ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନନ୍ତ ତପସ୍ୟା ସହିତ ସମାନ; ଏହା ସମ୍ମୁଖରେ ପାପର ସମୂହ ପଳାୟନ କରନ୍ତି। 'ହରି ହରି ହରି' ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂ ଶିବଙ୍କର ପ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ର; ଯେଉଁମାନେ ମୁଖରେ ଏହା କହନ୍ତି ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଠ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କ ନାମ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ପରମ ନିଜସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଏକମାତ୍ର ହରିନାମ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୈତଭାବକୁ ଦୂର କରେ; ଅଦ୍ୱୈତର ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଳା କେହି ବିରଳ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ଜାଣନ୍ତି। ସମବୁଦ୍ଧି ହେଲେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀହରି ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ସହସ୍ର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ରାମ ହିଁ ସବୁ ଶରୀରରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ହରିପାଠର ନିୟମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ବାଣୀରେ 'ରାମ-କୃଷ୍ଣ' କହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିରନ୍ତର ହରିନାମ ଜପ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରରେ ଦୁର୍ଲଭ। ଯିଏ ରାମ-କୃଷ୍ଣ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମନୀ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛନ୍ତି। ହରିପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖକୁ ସିଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମ ଆପେ ଆପେ ଆସିଯାଏ; ସାଧୁସଙ୍ଗରେ ସେ ସଂସାରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରାମ-କୃଷ୍ଣ ନାମର ଏପରି ଛାପ ପଡ଼ିଛି ଯେ ଦଶ ଦିଗରେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଆତ୍ମାରାମ ଦିଶୁଛନ୍ତି।

ଯଦି କେହି ମୁଖରେ ହରିପାଠର କୀର୍ତ୍ତି ଗାନ କରେ, ତା'ର ଶରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ସେ ଅସୀମ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପାଇ କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଅମର ହୋଇ ବାସ କରେ। ତାଙ୍କ ମାତା, ପିତା, ଭାଇ ଓ ସମସ୍ତ ବଂଶଜ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୂଢ଼ ଓ ପରମ ଜ୍ଞାନ ସଦ୍‌ଗୁରୁ ନିବୃତ୍ତିନାଥ ସ୍ୱୟଂ ମୋ' ହାତରେ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି।

ହରିବଂଶ ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ହରିନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି କଲ୍ୟାଣକର ନ ମାନିବା—ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ସହଜରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଲାଭ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ଯିଏ ମନର ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲେ ସେ ବାଟବଣା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ହରିପାଠରେ ସ୍ଥିର ରହେ ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଧନ୍ୟ। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କୁ ହରିନାମର ମଧୁରତା ମିଳିଛି ଏବଂ ସେ ସର୍ବଦା ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଖଣ୍ଡ ପ୍ରେମ ରଖନ୍ତି।

ନାମସଂକୀର୍ତ୍ତନ ହିଁ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ ସାଥୀ; ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ଅନନ୍ତ କୋଟି ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଅନନ୍ତ ଜନ୍ମର ତପସ୍ୟା ଫଳ ଏହି ସୁଗମ ହରିପାଠରେ ସମାହିତ। ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞ ଓ ମାୟାର ସବୁ ବନ୍ଧନ ହରିପାଠରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ହରି ହିଁ ଯଜ୍ଞ, କର୍ମ ଓ ଧର୍ମ; ହରିଙ୍କ ବିନା ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ।

ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଶ୍ରୁତିର ଏକମାତ୍ର ବଚନ ହେଉଛି: ଏକ ନାରାୟଣଙ୍କ ନାମ ଜପ ହିଁ ପରମ ସାର। ହରିଙ୍କ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଜପ, ତପ, କର୍ମ କେବଳ ବ୍ୟର୍ଥ ପରିଶ୍ରମ। ଯେଉଁମାନେ ହରିପାଠରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଭ୍ରମର ଫୁଲର ମହୁରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ। ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଖରେ ହରିନାମ ରୂପକ ଅମୋଘ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି; ଯାହାକୁ ଦେଖି ଯମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କୁଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।

ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ସମୟ ବା କାଳର କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମାତୃ ଓ ପିତୃ ଉଭୟ କୂଳ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। 'ରାମ-କୃଷ୍ଣ' ନାମ ସବୁ ଦୋଷ ନାଶ କରେ; ଜଡ଼ ଜୀବଙ୍କୁ ତାରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ହରି ହିଁ ଅଛନ୍ତି। ହରିନାମ ହିଁ ବାଣୀର ସାର ଏବଂ ଜିଭ କେବଳ ଏହି ନାମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ସେହି ଦେବଙ୍କ ତୁଳନା କିଏ କରିପାରିବ? ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ଏହି ହରିପାଠ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ବୈକୁଣ୍ଠ ପଥ ସହଜ ହୋଇଯାଇଛି।

ଦୁର୍ଲଭ ସେହି ଧନ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନାମ ଜପର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ରତ ରଖନ୍ତି; ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର 'ନାରାୟଣ ହରି, ନାରାୟଣ ହରି' ଜପନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଂସାରିକ ସମୃଦ୍ଧି (ଭୁକ୍ତି) ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ମୁକ୍ତି (ମୁକ୍ତି) ନିଜ ଗୃହରେ ସେବକ ରୂପେ ପାଆନ୍ତି। ଜାଣ, ହରି-ବିହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ସ୍ୱୟଂ ନର୍କ; ସେହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଯମଙ୍କର ନିମନ୍ତ୍ରିତ ଅତିଥି ହୁଏ। ଜ୍ଞାନଦେବ ଗୁରୁ ନିବୃତ୍ତିନାଥଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପଚାରିଲେ ଓ ଶିଖିଲେ: 'ଦେଖ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ନାମ ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ!'

ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ମେଳାରେ ଏକମାତ୍ର ହରି ହିଁ ତାଙ୍କ ଲୀଳା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହରିନାମ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଥିରେ କୌଣସି କଷ୍ଟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଅଜପା ଜପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁର ବିପରୀତ ସାଧନା ଆବଶ୍ୟକ; ଜ୍ଞାନଦେବ କହନ୍ତି: ନାମ ବିନା ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ, ତେଣୁ ଆମେ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସରଳ ପଥ ବାଛିଛୁ।

ଜପ, ତପ, କର୍ମ ଓ ଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ। ଏହି ଭାବ କେବେ ଛାଡ଼ ନାହିଁ; ସବୁ ସନ୍ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରତିଦିନ 'ରାମ-କୃଷ୍ଣ' ନାମ ଧରି ଡାକ। ଜାତି, ଧନ ବା କୁଳ ଭଗବାନ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଭକ୍ତି ଥିବା ଭକ୍ତକୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ଆପଣେଇ ନିଅନ୍ତି। ଜ୍ଞାନଦେବ ଧ୍ୟାନରେ ଓ ମନରେ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହିଁ ନିଜର ଘର କରିଛନ୍ତି।

ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ଜ୍ଞାନ ବା ଅଜ୍ଞାନର ଭେଦଭାବ ନାହିଁ; ହରିନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସର୍ବଦା ମୁକ୍ତି ଦିଏ। ଯେଉଁଠି 'ନାରାୟଣ ହରି' ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ କଳିକାଳର ପ୍ରବେଶ ନ ଥାଏ। ଯାହାର ପ୍ରମାଣ ବେଦ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଜୀବ ତାହା କିପରି ଜାଣିପାରିବେ? ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ପାଠର ଏପରି ଫଳ ମିଳିଛି ଯେ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ କରିଦେଇଛନ୍ତି।

ମନରେ 'ନାମ' ରୂପକ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖ; ଏହାଦ୍ୱାରା ହରି ତୁମ ଉପରେ କରୁଣା କରିବେ। 'ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ଗୋବିନ୍ଦ'—ଏହି ନାମ କେତେ ସହଜ! ପ୍ରେମରେ ଗଦ୍‌ଗଦ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଜପ କର। ନାମଠାରୁ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; ଅଯଥା ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟକର ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କର ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନଦେବ ହୃଦୟରେ ନାମର ଜପମାଳା ଧରି, ମୌନ ରହି ସଦା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଜପ କରନ୍ତି।

ଛଅ ଶାସ୍ତ୍ର ଭଲ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ମଧୁର ଅମୃତ ବାଛ; ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଳସତାରେ ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କର ନାହିଁ!

ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ ପ୍ରୟାସ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ମାୟା; ହରି ବିନା ଜନ୍ମ-ମରଣର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର ବ୍ୟର୍ଥ।

ନାମର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କର, ତେବେ କୋଟି କୋଟି ପାପ ଲୋପ ପାଇବ; ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣା ସଂକଳ୍ପ ଦୃଢ଼ ରଖ।

ସାଂସାରିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କର, ସମସ୍ତ ମୋହ ଛିନ୍ନ କର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସୁଖର ଆଡ଼ରେ ଲୁଚି ରୁହ ନାହିଁ।

ତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରତ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୋଷଣ କର; ଅନ୍ତରର ଶାନ୍ତି ଓ କରୁଣା ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଆପଣା ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି କର।

ଜ୍ଞାନଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଚରମ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଶ୍ରୀ ନିବୃତ୍ତିନାଥଙ୍କ ଦତ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି; ହରିପାଠ ଜୀବନ୍ତ, ଅନନ୍ତ ସମାଧି (ସଞ୍ଜୀବନ ସମାଧି)।

ହରିପାଠର ଏହି ପବିତ୍ର ଅଭଙ୍ଗମାନ ଠିକ୍ ଅଠାଇଶଟି, ସନ୍ଥ ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସରେ ରଚିତ।

ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରାୟଣୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ତଟରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପାଠ କରେ, ସେ ସର୍ବଥା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ଉପଲବ୍ଧିମୟ ହୁଏ।

ଏକାଗ୍ର ମନୋଯୋଗ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ଓ ସୁସ୍ଥ ମନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଉଛୁଳୁଥିବା ଆନନ୍ଦ-ସ୍ମରଣ ସହିତ ପାଠ କର।

ପ୍ରସ୍ଥାନର ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ, ହରି ସେହି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭିତର ଓ ବାହାର ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଧାର୍ମିକ ସନ୍ଥମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରି ପ୍ରମାଣିତ କରିଛନ୍ତି; ଆଳସୀ ଓ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ କିପରି ପାର ହେବେ?

ଗୁରୁ ଶ୍ରୀ ନିବୃତ୍ତିନାଥଙ୍କ କୋମଳ ଓ ସ୍ନେହମୟ ବାଣୀକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଜ୍ଞାନଦେବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରମ ଓ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ!