ਸ੍ਰੀ ਗਿਆਨਦੇਵ ਹਰਿਪਾਠ — ੨੮ ਅਭੰਗ

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪਲ ਖਲੋਤਿਆਂ ਹੀ ਚਾਰੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੋਂ 'ਹਰਿ' ਆਖੋ, ਮੁੱਖ ਤੋਂ 'ਹਰਿ' ਆਖੋ—ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕੌਣ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੋ; ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਹੀ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਭੇਤ ਜਾਣੋ: ਦੁਆਰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਚਾਰੇ ਵੇਦ, ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਦਾ ਹੀ ਜੱਸ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਰਿੜਕ ਕੇ ਮੱਖਣ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਵਿਅਰਥ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਭਟਕੇ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜੀਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹਰਿ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਔਖੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਭਟਕਾਓ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਾਖਿਆਤ ਵੈਕੁੰਠ ਰੂਪ ਹਰਿ ਹੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਇਹ ਹਰਿਪਾਠ ਹੈ। ਸਗੁਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਹਰਿ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਵਿਅਰਥ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਨੰਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਅਰਥ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਥੱਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪੋ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।

ਕਠਿਨ ਯੋਗ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਇਹ ਸਭ ਵਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਪ ਬਿਨਾਂ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸੇਵਾ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚਾ ਭਲਾ ਕੌਣ ਦੱਸੇਗਾ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਹਉਮੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ; ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਪੂਰ ਦੀ ਬੱਤੀ ਬਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੁਆਹ ਛੱਡੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣਿਆ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪਹਾੜ ਜਿੰਨੇ ਪਾਪ ਵਜਰਲੇਪ ਵਾਂਗ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਤਿਤ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਚਾਲ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦਇਆਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਆਤਮਾ ਹੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਘਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਨਾਲ 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਜਪੋ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਭਾਵ ਰੱਖੋ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵੀ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਇਕੋ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਵੈਤ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਊਧਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਾਮ ਬੜਾ ਸੁਖਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਜਪ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਅਭਾਗਾ ਅਦਵੈਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਿਨਾਂ ਦਵੈਤ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਨਾਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕੀਰਤਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰੋ; ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਮੌਨ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਭਟਕਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਹਰਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਹੁੜਦਾ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹਰਿ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੋ; ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਹਰਿ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੰਤ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮੰਤਰ ਬੜਾ ਅਗਾਧ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਇੰਨਾ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਕਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਬਿਨਾਂ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਨੇਮ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਅਰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਭਗਤ ਲਈ ਹਰਿ ਹੱਥ ਦੀ ਤਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਔਲੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਰੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਨਾਥ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਕਦੇ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਦਵੈਤ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਵੈਭਵ ਨਹੀਂ: ਕੇਵਲ ਇਕ ਕੇਸ਼ਵਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨ ਉਸ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਿੱਧੀਆਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਜੰਜਾਲ ਹਨ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਰਿ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅਖੰਡ ਆਤਮ-ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਨੇਮ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਮਨੋਂ ਹਰਿਪਾਠ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਕਲਜੁਗ ਜਾਂ ਕਾਲ ਵੀ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਅਨੰਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ' ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਹਾਮੰਤਰ ਹੈ; ਜੋ ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਪਾਠ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਹਰਿ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਇਸ ਅਮੋਲਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕਸਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਕੋ ਰਾਮ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿਪਾਠ ਦਾ ਨੇਮ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਜੀਭ ਨਾਲ 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਕਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਿਰੰਤਰ ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਨਮਨੀ ਅਵਸਥਾ ਸਾਧ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ। ਹਰਿਪਾਠ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਸਿੱਧੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਛਾਪ ਲੱਗੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਕੋਈ ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਹਰਿਪਾਠ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਖਾਨਦਾਨ ਚਤੁਰਭੁਜੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੱਝਾ ਤੇ ਅਣਮੁੱਲਾ ਗਿਆਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਨਾਥ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ।

ਹਰਿਵੰਸ਼ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਨਾ, ਹਰਿ ਨਾਮ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਹਰਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਜਾਣਨਾ—ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹਰਿਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਧੰਨ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨਾਮ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਹੀ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪਾਪ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਇਸ ਸੁਖਾਲੇ ਹਰਿਪਾਠ ਦੇ ਇਕ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਯੋਗ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਸਭ ਹਰਿਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਯੱਗ ਤੇ ਧਰਮ ਹਨ; ਹਰਿ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨੇਮ ਨਹੀਂ।

ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹੋ ਬਚਨ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸਾਰ ਹੈ। ਹਰਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹਨ। ਜੋ ਹਰਿਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਫੁੱਲ ਦੀ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਹਰਿ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਮਰਾਜ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਘੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਨਾਨਕੇ ਤੇ ਦਾਦਕੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਲ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਨਾਮ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਹਰਿ ਹੈ। ਹਰਿ ਨਾਮ ਹੀ ਜੀਭ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜੀਭ ਇਸੇ ਨਾਮ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ; ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਹਰਿਪਾਠ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਰਾਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ-ਨੇਮ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ 'ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ, ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ' ਜਪਦੇ ਹਨ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਿ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਨਰਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਮਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਨਾਥ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਾਣਿਆ: ਇਹ ਹਰਿ ਨਾਮ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ!

ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹਰਿ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜਪਾ ਜਾਪ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਉਲਟ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਨਾਮ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੁਖਾਲਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।

ਜਪ, ਤਪ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਨੇਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ; ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਮਿਟਾ ਕੇ ਰੋਜ਼ 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੋ। ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਤ, ਧਨ ਜਾਂ ਕੁਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉਹ ਝੱਟ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੱਕਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਤਾ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਹਰਿ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 'ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ' ਦਾ ਜਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ, ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਪਾਠ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੈਕੁੰਠ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਨਾਮ' ਦੇ ਇਕੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਫੜ ਲਵੋ; ਹਰਿ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰੇਗਾ। 'ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਗੋਵਿੰਦ'—ਇਹ ਨਾਮ ਕਿੰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਹੈ! ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਵਿਅਰਥ ਦੂਜੇ ਔਖੇ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਨਾ ਭਟਕੋ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਲਾ ਫੇਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਪਦੇ ਹਨ।

ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਚੁਣ ਲਵੋ; ਅੱਧਾ ਪਲ ਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਜਾਈਂ ਨਾ ਗਵਾਓ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਹਰਿ ਬਿਨਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਨਾਮ ਮੰਤਰ ਜਪੋ, ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪ ਕੱਟੇ ਜਾਣਗੇ; ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਪੱਕਾ ਰੱਖੋ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜੋ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੁਕੋ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਦਇਆ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਾਓ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਨਾਥ ਜੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਇਹ ਹਰਿਪਾਠ ਸਾਖਿਆਤ 'ਸੰਜੀਵਨ ਸਮਾਧੀ' ਹੈ।

ਹਰਿਪਾਠ ਦੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ (28) ਹਨ, ਜੋ ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਇੰਦਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਉਸ ਭਗਤ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਆਲਸੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਲੰਘੇਗਾ? ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਆਨਦੇਵ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ!