ਤਾਟੀ ਉਘੜਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਾ — ਸੰਤ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਅਭੰਗ

ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਅੱਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੰਤ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਬਣੇ। ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੰਤ ਨਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ। ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਉਸਨੇ ਸੁਖਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਭਰਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰੋਗੇ, ਰੱਬ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਟਕ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਹੋਏ—ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਖੀਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਝੋ—ਵੇਦ ਵੀ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਧਾਰੋ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਜਿਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਲਈ ਭਗਵਾ ਪਹਿਨਿਆ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਦਾਸ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮਖੌਲ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਉਸ ਆਤਮਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਆਸ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਛੱਡੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਦਯਾ-ਖਿਮਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸੰਤ ਜਾਣੋ। ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੋਭ-ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਛੂੰਹਦਾ—ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਰਕਤ ਜਾਣੋ। ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਛੱਡੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਕੁਝ ਹੀ ਸੱਚੇ ਸਾਧੂ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਾਲਲੀਲਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣੇਗਾ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ-ਗੁੱਸਾ ਛੱਡੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਬ੍ਰਹਮ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਣਾ। ਜੀਭ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗੇ ਬੇਅੰਤ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਛੋਲੇ ਖਾਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਤੇ ਨਾਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਓ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਆਪ ਸੁਖਸਾਗਰ ਬਣੋ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਕਰੋ। ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿਓ—ਸਾਧੂ ਲਈ ਆਪਣਾ-ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵ ਸਮਝ ਕੇ ਦਿਓ; ਫਿਰ ਈਰਖਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਅਰੇ, ਗੁੱਸਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿੱਥੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਜਨ ਹੀ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਧਾ ਹੈ—ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਝੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਯੋਗ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਕਲਪਿਤ ਉਪਾਧੀ ਛੱਡੋ—ਉਹੀ ਸਾਧੂ ਲਈ ਸੱਚੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਕਿਸ ਨਾਲ ਵਾਦ ਕਰੀਏ, ਵਾਦ ਨਾਲ ਦਵੈਤ ਦਾ ਟੋਆ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਾ ਸਮਝ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕੀ—ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵੀ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਨ ਹੀ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੇਚਾਰੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਰੱਬ ਦੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ ਧਾਰੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਨੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਰਥ ਨਾਲ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰੇ। ਘਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਘਰ-ਘਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਯੋਗਧਰਮ ਸਾਧਿਆ, ਜੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਗੰਗਾਜਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!

ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਰੱਬ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਤਾਂ ਹੱਥ ਦੀ ਕਲਾ ਹੀ ਹਨ, ਇਹ ਮੁੱਲ ਹਾਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਣੋ, ਸਭ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਲਓ। ਇਹ ਸਦਗੁਰੂਨਾਥ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰੁਕਮਣੀਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸਿਖਾਵੇ—ਸਾਰ ਲੱਭ ਕੇ ਆਪ ਲਓ। ਲਡਿਵਾਲ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੁੱਲ ਜਿੱਥੇ ਸੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੋ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜ੍ਞਾਨੇਸ਼ਵਰ!