कवाटम् उद्घाटय ज्ञानेश्वर — सन्तमुक्ताबायी अभङ्गः

योगिनः मनः पवित्रं भवति; सः जनानाम् अपराधान् सहते। क्रोधेन विश्वं वह्निरूपं जातम्—सन्तः शीतलं जलं भवन्तु। कठोराः शब्दाः क्लेशम् एव जनयन्ति; सन्तैः सौम्यः उपदेशः दातव्यः। सर्वं विश्वं ब्रह्मणः एकेन सूत्रेण ग्रथितम्—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

सः सुखसागरे निवासं कृतवान्—तस्मै उच्चनीचं न किञ्चित्। भ्रातः, यथा त्वं परान् वांछसि, तथैव ईश्वरः त्वां व्यवहरति। एषः तु नटनाट्यक्रीडा, क्षणमपि स्थिरा न भवति। एकस्मात् बहवः जाताः—सर्वे संरक्षणीयाः। शुद्धसाक्षित्वेन बोध्यम्—वेदाः अपि ओंकारनामैव वदन्ति। कश्चित् उच्चत्वाभिमानी, कश्चित् अहङ्कारे नष्टः—एतत् सर्वं त्यक्त्वा शान्तिं धारय। द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

यः नाममात्रेण भगवावेषं धृतवान् परं अन्तः कामस्य दासः, सः साधुः न वाच्यः—सः जगति विटम्बनामेव लभते। प्रत्येकेन आत्मानं अन्वेष्टव्यम्; विवेकः तेन आत्मज्ञानेन सहैव तिष्ठति। आशां दम्भं च सर्वं संहर—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

तमेव सत्यं सन्तं जानीत यस्य अङ्गे दया क्षमा च स्तः। यस्य मनः लोभम् अहन्तां न स्पृशति—तमेव सत्यं विरक्तं जानीत। सः इहपरलोकयोः सुखी, यस्य मुखे शुद्धं ज्ञानम्। मिथ्याकल्पनाः सर्वाः त्यज—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

केवलं कतिपये सत्यं साधवो भवन्ति; अन्ये सर्वे वृथा भ्रमन्ति। ब्रह्मणि अपि विकारस्य मूलम् उद्भवति—सर्वं मायायाः बालक्रीडनमेव। यदा माया न तिष्ठति, तदा विश्वं स्वयं ब्रह्म भविष्यति। आदितः अन्तं यावत् एतत् ज्ञात्वा एव सन्तः सुखिनः भवन्ति। चिन्तां क्रोधं च सर्वं त्यज—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

ब्रह्म यथा तथैव तिष्ठति—अस्मभ्यं सर्वाणि भूतानि ज्येष्ठानि। यदा स्वहस्तः स्वयमेव लगति, तस्य खेदः न कर्तव्यः। जिह्वा स्वदन्तैः दष्टा चेत्, कः क्रोधेन दन्तान् पातयति? मनः अतीव व्यथितं, परं पुरतः अपारं ज्ञानम्। लोहचणकाः खादनीयाः, तदा ब्रह्मपदे नृत्यति। मनः निग्रहेण उन्मनः कुरु—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

स्वयं सुखसागरः भव, जगत् बोधेन शीतलीकुरु। बोधे अन्तरं कदापि न आनय—साधोः स्वपरभावः न भवति। प्रत्येकं जीवं स्वजीववत् देहि; तदा मात्सर्यस्य अवकाशः न भवति। तरणोपायं चित्ते धारय—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

अहो, क्रोधः कुत्र गमिष्यति—सर्वं स्वयमेव। एतत् ज्ञातव्यम् उत्तमं ज्ञानम्—जनः एव जनार्दनः। इदं व्रतं चरणयोः बद्धम्—कर्मणा तद् मिथ्या न कार्यम्। क्रोधस्य कालः उद्भवति चेत्, सर्वः योगः निष्फलः भवति। एतादृशीं महतीं दृष्टिं धारय—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

कल्पितोपाधिं त्यज—सा एव साधोः सत्यसमाधिः। केन सह वादः करणीयः, वादेन द्वैतगर्तः एव गभीरः भवति। अग्रे न बुध्यते चेत् किम्—उड्डीयमानस्य अपि पादौ अधः आगच्छतौ। मनः एव क्रीडां करोति, दीनानि भूतानि केवलं समीपे तिष्ठन्ति। सर्वमेतद् ईश्वरस्य एव कर्म—अत्र अन्यः कः किं कृतवान्। पुनः शुद्धं मार्गं धारय—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

गिरिगुहाभिः किं प्रयोजनम्, यदा क्रोधः पृष्ठं पूरितवान्। एवंविधः संन्यासी न भवेत्, यः परमार्थस्यैव द्वेषी। गृहं पर्वते निर्मितम्, परं विषयार्थं द्वारे द्वारे भ्रमति। कः योगधर्मः साधितः, यदि अन्तः निष्कामता नास्ति एव। हृदयं गङ्गाजलवत् शुद्धं कुरु—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!

यस्य भावः सम्पूर्णशुद्धः जातः, तस्मै देवः न दूरः। सर्वाणि साधनानि हस्तकौशलमेव, एतत् मूल्यं हट्टे न लभ्यते। अहो, त्वमपि तथैव भव, सर्वं अनुमानेनैव गृहाण। एतत् सद्गुरुनाथेन एव कृतम्, यः रुक्मिणीदेव्याः प्रियः। तत्र अन्यः कः शिक्षयेत्—सारं अन्वेष्य स्वयमेव ग्रहीतव्यम्। लडिवाला मुक्ताबाई वदति—मम जीवः तन्मूल्यं च यत्र आसीत् तत्रैव अस्ति। त्वं स्वयं तीर्त्वा विश्वं तारय—द्वारं उद्घाटय, ज्ञानेश्वर!