सन्तज्ञानेश्वरः

इदं भक्तिगीतम् अस्ति यत् श्रोतॄन् आध्यात्मिकं प्रकाशं प्रेम च प्रसारयितुं, सर्वान् जनान् तेषां सामाजिकस्थितिं विहाय आलिङ्गितुं, सर्वस्य अस्तित्वस्य एकत्वं च स्वीकर्तुं प्रेरयति।

सन्तबहिणाबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः वारकरीपरम्परायाः ऐतिहासिकं तात्त्विकं च स्वरूपं वर्णयति। भक्तिमन्दिरस्य निर्माणे ज्ञानेश्वरः आधारशिलां स्थापितवान्, नामदेवः तस्य विस्तारम् अकरोत्, एकनाथः स्तम्भरूपेण स्थितः, तुकारामश्च सुवर्णकलशः जातः।

सन्तज्ञानेश्वरमहाराजेन आळन्दीपुर्यां विरचितः अयं 'हरिपाठः' वारकरीसम्प्रदायस्य प्राणभूतः नित्यपाठ्यः च ग्रन्थः। अस्मिन् अष्टाविंशत्यभङ्गेषु अद्वैतवेदान्तस्य परमानन्दमयी सगुणभक्तिश्च समन्विता वर्तते। 'हरि मुखे वदत' इति नामसंकीर्तनेन चतस्रः अपि मुक्तयः सुलभतया सिध्यन्ति, संसारबन्धनानि च विनश्यन्ति इति ज्ञानेश्वरमाउली उपदिशति।

सन्त-ज्ञानेश्वरस्य अयं विरहिणी-अभङ्गः गूढार्थपूर्णस्य आध्यात्मिक-अनुभवस्य परमोत्कृष्टः निदर्शनम् अस्ति। हृदयद्वारे रोपितं भक्तेः लघुपादपं भगवत्कृपया गगनपर्यन्तं विस्तृतम् अभवत्। मल्लिकायाः सुगन्ध इव आत्मज्ञानस्य प्रस्फुटनं प्राप्य ज्ञानेश्वरः मनसः सूक्ष्मभावैः एकं दिव्यं वस्त्रं (शेलम्) विरचय्य श्रीविठ्ठलस्य चरणयोः समर्पितवान्।

सन्तज्ञानेश्वरस्य (माउली) अयं परममधुरः अभङ्गः विट्ठलदर्शनस्य अलौकिकम् आनन्दं वर्णयति। भगवतः सुन्दरं सगुणरूपं नेत्राभ्यां दृष्ट्वा यत् अनिर्वचनीयं सुखं जायते, तत् बहुजन्मकृतानां सुकृतानां फलम् अस्ति। भगवान् विट्ठलः एव सर्वसुखानाम् आगारः वर्तते।

सन्तेकनाथस्य अयं प्रसिद्धः भक्तिपूर्णः अभङ्गः पण्डरपुरं भक्तानां 'मातृगृहम्' (माहेर) इति वर्णयति। भगवान् विट्ठलः मम पिता, देवी रुक्मिणी च मम माता, भक्तपुण्डलीकः मम भ्राता अस्ति। अस्य पावनधाम्नः स्मरणेन एव मनसि परमानन्दः उत्पद्यते।

वारकरीपरम्परायाः प्रसिद्धायाः सन्त-कवयित्र्याः जनाबायीमहोदयायाः अयं परमविचित्रः भक्तिरसपूर्णः अभङ्गः। चित्तचोरं भगवन्तं विट्ठलं सा 'पण्डरीचोरः' इति मत्वा भक्त्या प्रेमरज्ज्वा बद्धवती। स्वहृदयरूपे कारागारे तं निरुध्य 'प्राणान्तेऽपि न त्वां मुञ्चामि' इति दृढसङ्कल्पं करोति।

सन्तमुक्ताबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः क्षमायाः करुणायाश्च सर्वोच्चं स्वरूपं दर्शयति। यदा आलन्दीग्रामस्य जनाः ज्ञानेश्वरस्य उपहासं कृतवन्तः, तदा ज्ञानेश्वरः कुटीरस्य कवाटं बद्धवान्। तदा मुक्ताबाई अवदत्—'संसारः यत्किञ्चपि वदतु, सन्ताः तु जलवत् शान्ताः स्युः। हे भ्रातः ज्ञानेश्वर, लोककल्याणाय कवाटम् उद्घाटय!'

इदं पसायदाननामकं स्तोत्रं ज्ञानेश्वर्याः अन्तर्गतम्। अत्र भगवतः विश्वात्मनः देवस्य प्रार्थना क्रियते यत् सर्वे प्राणिनः सुखिनः स्युः, परस्परं मैत्री भवेत्, धर्मः प्रकाशेत, इत्यादि।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा प्रार्थनात्मिका रचना। सांसारिकं धनं मोक्षसुखमपि अस्वीकृत्य सः ईश्वरात् एकमेव वरं याचते—'हे प्रभो! तव विस्मरणं कदापि मा भूत्, सर्वदा सन्तसङ्गः च लभ्यताम्।' अस्याः भक्तेः कृते सः पुनः पुनः जन्म ग्रहीतुमपि सानन्दं सज्जः अस्ति।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रसिद्धः अभङ्गः सत्यसाधोः ईश्वरस्य च साक्षात्कारं बोधयति। यः दीनान् संतापितान् च आत्मनः मन्यते, स एव सत्यः साधुः, तस्मिन्नेव साक्षात् भगवतः वासः भवति।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रथमः मङ्गलाचरणरूपः अभङ्गः पण्डरपुरस्थस्य विठ्ठलप्रभोः अलौकिकं सगुणरूपं वर्णयति। इष्टिकायां समपादस्थितम्, कटिन्यस्तकरद्वयम्, कण्ठे तुलसीमालां पीताम्बरं च दधानं भगवतः रूपं भक्तानां परमानन्ददायि वर्तते।