श्रीज्ञानदेवहरिपाठः — अष्टाविंशत्यभङ्गाः

भगवतः द्वारे क्षणमात्रम् अपि स्थित्वा चतस्रः मुक्तयः सिध्यन्ति। मुखेन हरिं वदत, हरिं वदत; तस्य पुण्यस्य गणनां कः कुर्यात्? संसारे वसन् जिह्वया शीघ्रं नामोच्चारं कुरु; वेदशास्त्राणि बाहू उत्थाप्य सदा इममेव सत्यं घोषयन्ति। ज्ञानदेवः वदति, व्यासस्य रहस्यं जानीत—द्वारकानाथः स्वयं पाण्डवानां गृहे न्यवसत्।

जानीहि यत् चत्वारः वेदाः, षट् शास्त्राणि, अष्टादश पुराणानि च केवलं हरिमेव गायन्ति। दधिमन्थनेन नवनीतं यथा गृह्यते तथा अनन्तं भगवन्तं गृहाण; व्यर्थकथाः निष्फलामार्गांश्च त्यज। जीवशिवयोः समरूपेण स्थितः एकः हरिः एव आत्मा; मनः दुर्गमे दुर्बोधे मार्गे मा नय। ज्ञानदेवस्य पाठः हरिः एव वैकुण्ठः; सः सर्वत्र घनदाटं व्याप्तं हरिं पश्यति।

त्रयः गुणाः असाराः सन्ति, निर्गुणं ब्रह्म एव परमं सारम्। सारासारविचारः एव अयं हरिपाठः। सगुणं भवतु निर्गुणं वा, हरिं विना मनसः सर्वं चिन्तनं व्यर्थं भवति। यः अव्यक्तः निराकारः, यतः चराचरं जगत् उत्पन्नम्, तं हरिं भज। ज्ञानदेवस्य ध्याने मनसि च रामकृष्णौ स्तः; एतादृशी निष्ठा अनन्तजन्मनां पुण्येन एव सिध्यति।

भावेन विना भक्तिः न भवति, भक्त्या विना च मुक्तिः न सिध्यति; बलेन विना शक्तिविषये वार्ता न कर्तव्या। समर्पणेन विना कथं वा देवः शीघ्रं प्रसन्नेत्? वृथा मनसः श्रमेण विना शान्तः भूत्वा तिष्ठ। अहोरात्रं सांसारिकप्रपञ्चाय महान्तं श्रमं करोषि, तर्हि केन कारणेन हरिं न भजसि? ज्ञानदेवः वदति, हरिनाम्नः जपम् आचर, येन संसारेण कृतः दृढबन्धः विदीर्णः भविष्यति।

कठिनयोगैः यज्ञैः विधानैः वा परमसिद्धिः न लभ्यते; एते केवलम् उपाधयः दम्भश्च भवन्ति। भावेन विना निःसन्देहं देवः न ज्ञायते, गुरुं विना च साक्षात् अनुभूतिः कथं प्राप्येत? तपसा विना देवः न लभ्यते, दानेन विना प्राप्तिः न भवति, रहस्यं विना हितं कः कथयेत्? ज्ञानदेवः दृष्टान्तं वदति: साधूनां सङ्गतिः एव संसारतारणस्य परमोपायः अस्ति।

यस्मै साधूनां यथार्थः बोधः जातः, तस्य अहङ्कारस्य लेशः अपि न अवशिष्यते; सः साक्षात् अनुभवेन आत्मनि एव लीनः भवति। कर्पूरस्य वर्तिका यथा प्रज्वलिता भूत्वा किमपि भस्म अकृत्वा समाप्ता भवति, तथैव तस्य पृथग्भावः नश्यति। साधूनाम् अङ्कितः हरिभक्तः महाभाग्येन मोक्षमार्गं प्राप्नोति। ज्ञानदेवः सन्तसङ्गतौ परमां माधुरीम् अनुभवति; सः लोके वने च सर्वत्र आत्मतत्त्वरूपं हरिं पश्यति।

भक्तिहीनानाम् उपरि पर्वताकाराणि पापानि वज्रलेपवत् दृढं संलग्नानि भवन्ति। येषां हृदये भक्तिः नास्ति ते पतिताः दैवोपहताश्च, यतः ते हरिं न भजन्ति। असङ्ख्याः वाचालजनाः केवलं व्यर्थं प्रलपन्ति; कृपालुः हरिः तान् कथं प्राप्नुयात्? ज्ञानदेवस्य कृते आत्मा एव परमं प्रमाणं निधानं च, यः सर्वेषु भूतेषु पूर्णरूपेण एकः एव वसति।

सतां सङ्गतौ मनसः गतिः पवित्रा भवति; अनेन एव मार्गेण श्रीपतिः प्राप्यते। वाण्या रामकृष्णौ जपत, हृदये च अनन्यभावः भवतु; यः शिवस्य आत्मा सः एव रामजपः अस्ति। एकतत्त्वरूपस्य नाम्नः साधनां कुर्वन्तः द्वैतबन्धनेन न बध्यन्ते। वैष्णवैः नामामृतस्य माधुर्यं लब्धम्, योगिभिः जीवनकला साधिता। शीघ्रोच्चारणेन प्रह्लादेन भगवान् साक्षात्कृतः, उद्धवेन कृष्णदाता लब्धः। ज्ञानदेवः वदति, इदं नाम सुलभम् अस्ति तथापि संसारे दुर्लभम्; कश्चित् विरलः एव अस्य रहस्यं जानाति।

विष्णुं विना जपः व्यर्थः भवति, तस्य ज्ञानम् अपि निष्फलं यस्य मनः रामकृष्णे न रमति। दुर्भाग्येण जातः यः अद्वैतमार्गं न जानाति, सः कथं रामकृष्णे प्रवेष्टुं शक्नोति? गुरुं विना द्वैतनिवारकम् आत्मज्ञानं न लभ्यते; तादृशस्य जनस्य नाम्नि वास्तविकं कीर्तनं कथं सम्भवेत्? ज्ञानदेवः वदति, सगुणस्य ध्यानं कुरु; नामपाठः एव सांसारिकप्रपञ्चानां मौनं शान्तिश्च अस्ति।

त्रिवेणीसङ्गमे भ्रमणं विविधतीर्थाटनं वा सर्वथा व्यर्थं भवति यदि चित्तं हरिनाम्नि न लग्नम्। यः नामविमुखः सः पापी अस्ति; विपत्काले हरिं विना कश्चिदपि तस्य रक्षणाय न धावति। पुराणप्रसिद्धः वाल्मीकिः अवदत् यत् नाम्ना एव त्रयः लोकाः उद्धृताः भवन्ति। ज्ञानदेवः वदति, हरेः नाम जप; अनेन तव सम्पूर्णं कुलं परम्परया शुद्धं भविष्यति।

हरेः नामोच्चारणेन अनन्तपापपुञ्जाः क्षणमात्रेण भस्मसात् भवन्ति। यथा तृणं वन्हेः सङ्गेन अग्निमयं भवति, तथैव हरिजपेन साधकः तन्मयः भवति। हरिनाम्नः मन्त्रः अतीव अगाधः अस्ति; तस्य प्रभावात् सर्वविधाः भूतबाधाः भयात् पलायन्ते। ज्ञानदेवः वदति, मम हरिः तावान् सर्वसमर्थः यत् उपनिषदः अपि तस्य सम्पूर्णं माहात्म्यं वक्तुं न शक्नुवन्ति।

भावेन विना तीर्थानि, व्रतानि, नियमाः च न सिध्यन्ति; केवलं वृथा उपाधयः क्लिश्यन्ति। भावबलेन एव हरिः ज्ञायते, तं विना सः दुर्ग्राह्यः—भक्तस्य कृते हरिः करतलामलकवत् प्रत्यक्षः भवति। भूमौ पतितस्य पारदस्य कणानां सङ्ग्रहे यथा नानाविधाः निष्फलाः यत्नाः भवन्ति, तथैव बाह्यसाधनानि सन्ति; परन्तु ज्ञानदेवः वदति, श्रीगुरुणा निवृत्तिनाथेन सः निर्गुणः परमात्मा सम्पूर्णतया मम हस्ते समर्पितः।

समभावेन आत्मसुखेन च विना हरेः समाधिः न सिध्यति; द्वैतबुद्धियुक्तः नरः कदापि एतां न प्राप्नोति इति जानीहि। बुद्धेः परमं वैभवम् अन्यत् नास्ति: केवलम् एकस्य केशवराजस्य प्रसादेन सर्वाः सिद्धयः सिध्यन्ति। यावत् मनः तस्मिन् परमानन्दे न लीनं भवति, तावत् ऋद्धयः सिद्धयः निधयश्च केवलम् उपाधयः सन्ति। ज्ञानदेवः सर्वदा हरेः चिन्तने निमग्नः भूत्वा रम्ये अखण्डे समाधाने आनन्दम् अनुभवति।

यः नित्यं सत्यं नियमेन च हरिपाठं करोति, तं प्रति कलिकालः अपि दृष्टिं पातयितुं न शक्नोति। 'रामकृष्ण' इति नाम्नः उच्चारणम् अनन्ततपसः फलप्रदम् अस्ति; अस्य पुरतः पापानां समूहाः पलायन्ते। 'हरि हरि हरि' इति साक्षात् शिवस्य मन्त्रः अस्ति; ये वाण्या एनं वदन्ति तेषां मोक्षः भवति। ज्ञानदेवस्य पाठः नारायणनाम अस्ति, येन सः उत्तमं निजस्थानं प्राप्नोति।

एकं हरिनामैव सर्वं द्वैतं दूरीकरोति; अद्वैतस्य इमां सूक्ष्मां कलां कश्चित् विरलः एव जानाति। समबुद्ध्या दृष्टे सति सर्वत्र श्रीहरिः समानः प्रतिभाति, स च शमदमाभ्यां परः अनुभूयते। यथा सहस्रकिरणः सूर्यः सर्वं प्रकाशयति, तथा एकः एव रामः सर्वेषु देहेषु वसति। ज्ञानदेवस्य चित्ते हरिपाठस्य नियमः दृढः जातः; अतः सः पूर्वजन्मबन्धनेभ्यः मुक्तः अभवत्।

संसारे सः नरः दुर्लभः यः निरन्तरं हरिनामैव जपति, यद्यपि वाण्याः कृते 'रामकृष्ण' इति सुलभम् अस्ति। येन रामकृष्णाभ्यां नामभ्याम् उन्मनी अवस्था साधिता, तेन सर्वाः सिद्धयः लब्धाः। हरिपाठपरायणस्य समीपे सिद्धिः बुद्धिः धर्मश्च स्वयम् आगच्छन्ति; साधुसङ्गेन सः संसारे अपि शीतलतां शान्तिं च प्राप्नोति। ज्ञानदेवस्य हृदि रामकृष्णनाम्नः तादृशः दृढमुद्रा अङ्किता यत् दशसु दिक्षु केवलम् आत्मारामः एव भासते।

यदि कश्चित् मुखेन हरिपाठस्य कीर्तिं गायति, तर्हि तस्य भौतिकः देहः अपि सर्वथा पवित्रः भवति। सः अमिततपसः फलं लभते, कोटिकल्पपर्यन्तं च वैकुण्ठे चिरञ्जीविरूपेण सुखं निवसति। तस्य माता, पिता, भ्राता, गोत्रजाश्च सर्वे चतुर्भुजाः भगवत्पार्षदाः भवन्ति। इदं गूढं सुगमं च ज्ञानं मया ज्ञानदेवेन लब्धम्, यत् श्रीगुरुणा निवृत्तिनाथेन साक्षात् मम हस्ते समर्पितम्।

हरिवंशपुराणस्य श्रवणम्, हरिनाम्नः संकीर्तनम्, हरिं विना अन्यत् किमपि कल्याणकरं न मन्वानः नरः सुलभतया वैकुण्ठं प्राप्नोति, सर्वतीर्थाटनस्य फलं च लभते। यः चञ्चलमनसः मार्गेण अगच्छत् सः विनष्टः अभवत्; यः हरिपाठे स्थिरः अभवत् सः एव धन्यः। ज्ञानदेवः हरिनाम्नः माधुर्यं लब्धवान्, रामकृष्णे च तस्य सर्वदा अगाधा प्रीतिः वर्तते।

नाम्नः संकीर्तनम् एव वैष्णवानां नित्यसखा अस्ति; अस्य प्रभावेण तेषाम् अनन्तकोटयः पापाः भस्मसात् अभवन्। अनन्तजन्मनां तपसः फलं सुगमे हरिपाठे नाम्नि एव अन्तर्भूतम्। योगाः, यागाः, क्रियाः, धर्माधर्मयोः माया च सर्वं हरिपाठे विलीनं जातम्। ज्ञानदेवस्य कृते साक्षात् हरिः एव यज्ञः क्रिया धर्मश्च; हरिं विना तस्य अन्यः कश्चित् नियमः नास्ति।

वेदानां शास्त्राणां पुराणानां श्रुतीनां च इदमेव वचनम् अस्ति यत् एकस्य नारायणस्य नामजपः एव परमं सारम्। हरिं विना कृतः जपः तपः कर्म धर्मश्च केवलं व्यर्थः श्रमः अस्ति। ये हरिपाठं प्रविष्टाः ते शान्ताः अभवन्, यथा भ्रमराः पुष्पस्य मुकुले मकरन्देन मुग्धाः भवन्ति। ज्ञानदेवस्य समीपे हरिनामामन्त्ररूपं शस्त्रम् अस्ति; अस्य प्रभावात् यमराजेन तस्य सम्पूर्णं कुलं त्यक्तम्।

नामोच्चारणे कालस्य वेलायाः वा किमपि बन्धनं नास्ति; अस्य स्मरणेन मातृपितृपक्षौ द्वौ अपि उद्धृतौ भवतः। 'रामकृष्ण' इति नाम सर्वदोषहरणं करोति; संसारे मूढजीवानां तारकः केवलम् एकः हरिः अस्ति। हरिनामैव वाण्याः सारम्, जिह्वा च अस्य कृते एव अस्ति; तस्य देवस्य उपमां कः वर्णयितुं शक्नुयात्? ज्ञानदेवस्य अयं हरिपाठः सम्पूर्णः जातः, येन पूर्वजानां कृते वैकुण्ठमार्गः अतीव सुलभः जातः।

येषां नाम्नि नित्यनियमः अस्ति ते जीवाः संसारे दुर्लभाः सन्ति; लक्ष्मीवल्लभः भगवान् सर्वदा तेषां समीपे तिष्ठति। ये 'नारायण हरि, नारायण हरि' इति निरन्तरं जपन्ति, भुक्तिः चतस्रः मुक्तयश्च तेषां गृहे दास्यवत् तिष्ठन्ति। हरिं विना मानवजन्म नरकतुल्यं ज्ञेयम्; सः प्राणी यमस्य अतिथिः भवति। ज्ञानदेवः श्रद्धया निवृत्तिनाथं पृष्टवान्: 'पश्य, इदं हरिनामाकाशवत् अनन्तं गगनादपि बृहत्तरम् अस्ति!'

पञ्चविंशतितत्त्वानां सम्मर्दे एकः हरिः एव स्वलीलां दर्शयति। किन्तु हरिनामैव सर्वोत्कृष्टम् अस्ति, यत्र कोऽपि कष्टप्रदः श्रमः न अपेक्ष्यते। अजपाजपे अपि प्राणस्य व्युत्क्रमः मनसः दृढनियमश्च आवश्यकः; ज्ञानदेवः वदति: नाम विना जीवनं व्यर्थम् अस्ति, अतः रामकृष्णाभ्यां युक्तः सरलः मार्गः आश्रितः।

जप-तपः-कर्म-नियम-धर्मादिभ्यः परं श्रेष्ठः भावः अयमेव यत् सर्वेषु भूतेषु एकः रामः एव वसति। इमं भावं मा त्यज, सर्वान् संशयान् विहाय नित्यम् आर्ततया 'रामकृष्ण' इति उच्चारय। जात्या, धनेन, गोत्रेण वा सह भगवतः सम्बन्धः नास्ति; भावयुक्तं भक्तं सः शीघ्रं स्वीकरोति। ज्ञानदेवः ध्याने मनसि च रामकृष्णौ संस्थाप्य वैकुण्ठे एव स्वगृहं कृतवान्।

भगवति पाण्डित्यम् अज्ञानं वा न गण्यते; हरिनामोच्चारणेन सदा मुक्तिः एव सिध्यति। यत्र 'नारायण हरि' इति नामोच्चारः भवति, तत्र कलिकालस्य प्रवेशः न सम्भवति। यस्य प्रमाणं वेदाः अपि पूर्णतया न जानन्ति, तत् सामान्याः जीवाः कथं जानीयुः? ज्ञानदेवस्य नारायणपाठस्य तादृशं दिव्यं फलं जातं येन सर्वत्र जगत् वैकुण्ठमयं जातम्।

मनसि 'नाम' इति एकमेव तत्त्वं दृढं धारय; अनेन हरिः त्वयि कृपां करिष्यति। 'राम, कृष्ण, गोविन्द' इति नाम अतीव सुलभम् अस्ति; गद्गदकण्ठेन प्रेम्णा एनं जप। नाम्नोऽधिकं किमपि श्रेष्ठं तत्त्वं नास्ति; वृथा अन्येषु मार्गेषु मा भ्रान्तः भव। ज्ञानदेवः हृदये नामजपमालां धृत्वा बाह्यमौनम् आचरन् सदा श्रीहरिं जपति।

षट्शास्त्राणां मन्थनेन सर्वसुखस्य सारभूतं माधुर्यं वृणु; अर्धक्षणमपि नाम विना वृथा मा तिष्ठ। अयं सम्पूर्णः संसारः मिथ्या अस्ति; हरिं विना जन्ममरणयोः फेराः निष्फलाः। नाममन्त्रं जप येन कोटयः पापाः नश्येयुः; रामकृष्णे दृढसङ्कल्पं कुरु। विषयान् त्यज, मायां विदारय, इन्द्रियभोगेषु मा लीनः भव। तीर्थेषु व्रतेषु च दयाभावं कुरु; शान्त्या दयया च हरिम् अतिथिं कुरु। ज्ञानदेवस्य कृते निवृत्तिनाथस्य ज्ञानम् एव परमं प्रमाणम्; अयं हरिपाठः साक्षात् 'सञ्जीवनसमाधिः' अस्ति।

हरिपाठस्य एते पवित्राः अभङ्गाः अष्टाविंशतिः सन्ति, यान् ज्ञानदेवः दृढविश्वासेन अरचयत्। यः इन्द्रायणीतीरे नित्यं पाठं करोति सः सर्वथा आत्मज्ञानस्य अधिकारी भवति। एकाग्रचित्तः स्वस्थमनाः भूत्वा हृदये उल्हासेन स्मरणं कुर्यात्। अन्तिमकाले विपत्तौ च हरिः तं भक्तम् अन्तः बहिः च रक्षति। साधुभिः अस्य प्रत्यक्षः अनुभवः लब्धः; आलसयुक्तः मन्दमतिः कथं तरेत्? श्रीगुरुनिवृत्तिनाथस्य प्रेमरूपं वचनं श्रुत्वा ज्ञानदेवः सद्यः परमानन्देन तृप्तः अभवत्!