विष्णुः

एषः भजनः भगवतः जगदीशस्य (विष्णोः) स्तुतिः अस्ति। भक्ताः एनं गायन्ति येन तेषां दुःखं नश्यति सुखं च लभ्यते।

एष ध्यानश्लोकः श्वेतवस्त्रधरं चन्द्रसमानवर्णं चतुर्भुजं प्रसन्नमुखं विष्णुं ध्यात्वा सर्वविघ्नानाम् उपशान्त्यै प्रार्थयति।

इदं लघु संस्कृतप्रार्थनास्तोत्रम् अस्ति यत् भारतस्य सप्त पवित्रनदीः आह्वयति याः कस्मिंश्चित् संस्कारे उपयुज्यमाने जले उपस्थिताः स्युः, तासाम् आशीर्वादं पावनशक्तिं च प्रार्थयते।

इदं पारम्परिकं हिन्दुस्तोत्रम् (आरती) भगवतः कृष्णस्य स्तुतये गीयते, यत्र तस्य दिव्यसौन्दर्यम्, मोहनवेणुगानम्, वृन्दावनस्य पवित्रभूमौ तस्य प्रियसान्निध्यं च वर्ण्यते। इदं दीपस्य भक्तेः आनन्ददायकं नैवेद्यम्, कृष्णं प्रियगोपालं भक्तशोकहर्तारं च आचक्षाणम्।

इदं भगवतो विष्णुः, विशेषतः कृष्णस्य रामस्य च रूपेण, दिव्यनामगुणानां कीर्तनेन आराधकानां अष्टभक्तीत्य्मकानां श्लोकानां सङ्ग्रहः अस्ति। एतत् प्रायः आशीर्वादस्य, संरक्षणस्य, ईश्वरस्य समीपतायाः च प्राप्तये जप्यते।

एतद् भक्तिगीतं (भजनम्) अस्ति यत् भगवतः श्रीरामस्य तस्य पत्न्याश्च सीताया नामानि पुनः पुनः उच्चारयति, रामचरितमानसात् गृहीतैः श्लोकैः सहितम्। एतत् विश्वासस्य, धैर्यस्य, दैविकसंकल्पस्य च शक्तिं प्रतिपादयति। ध्यानार्थं सामूहिकपूजायाश्च रूपेण बहुप्रचलितमस्ति।

इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीविष्णोः द्वादश पवित्रनामानि स्तौति। एतानि नामानि श्रीरामश्रीकृष्णयोः अपि अन्तर्भवन्ति, अतः भक्ताः एतत् स्तोत्रं श्रद्धया पठन्ति।

मराठीभाषया कृतं हार्दिकं स्तोत्रं दुर्गादेव्याः प्रशंसायाम्। या अनाथानां रक्षिका, महिषासुरस्य हन्त्री, भक्तान् सर्वक्लेशेभ्यः उद्धरन्ती प्रेममयी माता च इति प्रसिद्धा। गायकः तां प्रार्थयते यत् सा जन्ममरणचक्रं समापयेत् दैनन्दिनजीवनस्य भारान् च अपहरेत्।

इदं सरलं कीर्तनं श्रीकृष्णस्य गोविन्दगोपालराधारमणनामधेयानि पुनरुक्त्या उच्चारयति। भक्त्या मनः समाधातुं भगवतः स्मरणं कर्तुं च प्रयुज्यते।

इदं संस्कृतश्लोकं भक्तान् भगवन्तं विष्णुं ध्यातुं प्रेरयति, यः शुक्लाम्बरधरः, शशिवर्णः, चतुर्भुजः, प्रसन्नवदनः स्मितशोभितश्च वर्णितः। अस्य ध्यानस्य प्रयोजनं सर्वविघ्ननिवारणं शान्तिप्राप्तिश्च।

इयं अष्टकस्वरूपा भक्तिस्तोत्रात्मिका रचना विष्णोः बहूनि पवित्रनामानि सम्बोधयति, सर्वेषां दुःखानां निवारणाय च प्रार्थयते। अस्य स्तोत्रस्य पाठेन सांसारिकಾಸक्तानां जन्ममृत्युचक्रस्य च मुक्तिः प्राप्यते इति विश्वस्यते।

एषा भक्तिगीतिः श्रीसत्यनारायणदेवस्य, विष्णुभगवतः एकस्य रूपस्य, स्तुतिपूजनाय समर्पिता अस्ति। सत्यनारायणपूजा इति नियमिते कर्मकाण्डे इयं रचना पठ्यते। अत्र देवस्य करुणायाः कृपायाः च कथानि वर्णितानि, भक्तिभावेन गायनं क्षमाप्राप्त्यै समृद्धये च क्रियते।

अयम् एकः स्तोत्रः अस्ति यं महान् श्रीवैष्णवाचार्यः वेदान्तदेशिकः प्रणीतवान्। अत्र परमेश्वरः शरणगतानां कृते सर्वदा सत्यशीलः इति वर्ण्यते। अस्य दिव्यस्वरूपम्, स्रष्टृत्वम्, पालनकर्तृत्वम्, भक्तस्य च नम्रं समर्पणम् अत्र विवृतानि सन्ति।

अच्युताष्टकं नाम अष्टभिः श्लोकैः रचितं भक्तिकाव्यं यत् भगवतः विष्णोः नाम 'अच्युत' इत्यस्य कीर्तनस्य शक्तिं स्तौति। एतद् आख्याति यत् एतन्नाम्नः उच्चारणेन भक्ताः पापेभ्यः मुच्यन्ते, आपद्भ्यः च रक्ष्यन्ते, द्रौपदीगजेन्द्रकथाभ्यां उदाहरणं नीयते।

इदं बङ्केबिहारिणः कृते प्रेमस्तुतिगीतम् (आरतिः) । अत्र भक्तः कृष्णस्य सौन्दर्यं दिव्यस्वरूपं च वर्णयन् तस्मै पूर्णं समर्पणं प्रदर्शयति, दीपनैवेद्यगीतं च समर्पयति।

इदं स्तोत्रसङ्कलनम् अस्ति यत्र विविधदेवतानां स्तुतयः सन्ति — श्रीविष्णोः, श्रीरामचन्द्रस्य, श्रीकृष्णस्य, गणपतेश्च। एतत् भक्त्या पठित्वा आत्मसमर्पणं क्रियते।

अयम् स्तोत्रः विस्मयं जनयति यत् कथं भगवान् स्वावतारैः अतिमानुषकर्माणि कृत्वा अनन्तशक्तिं करुणां च प्रदर्शयति। एषा आत्मसमर्पणस्य प्रार्थना वर्तते, यत्र स्वेषां दोषाणां सत्त्वेऽपि दया याच्यते।

हिन्दीभाषायां रचितः आनन्दप्रदः भजनः यः श्रीकृष्णस्य बहूनि प्रियनामानि उच्चारयति, तस्य सौन्दर्यं, बालक्रीडाः, दिव्यतां च वर्णयति।

इदं भगवद्वेङ्कटेश्वरं (विष्णोरवतारम्) प्रबोधयितुं प्रसिद्धे तिरुमलानाम्नि दक्षिणभारते मन्दिरे गीयमानानां भक्तिगीतानां सङ्ग्रहः। अत्र भगवतः स्तुतिः, रक्षणाय प्रार्थना, शुभाशीर्वादाश्च समाविष्टाः।

एषा नारसिंहपुराणात् पवित्रा संवादः, यत्र व्यासः ऋषिः पुत्रं शुकम् अष्टाक्षरमन्त्रस्य 'ॐ नमो नारायणाय' इत्यस्य परमत्वं बोधयति। अत्र वर्णितं यत् भक्त्या समाधानेन च एतस्य मन्त्रस्य जपः पापानि शोधयति, लौकिकान् आशीर्वादान् ददाति, अन्ततः जन्ममृत्युचक्रात् मोक्षं च प्रापयति।

अयं श्लोकः समर्पणस्य प्रार्थना, यत्र भक्तः शरीरवचनमन इन्द्रियबुद्धिहृदयैः कृतं सर्वं कर्म परमेश्वराय नारायणाय समर्पयति। इदं निष्कामभक्तेः बलिष्ठं अभिव्यञ्जनम्, अस्मान् स्मारयति यत् अस्माकं सर्वे यत्नाः दिव्याय अर्पणानि सन्ति।

तुलस्युपनिषद् लघु संस्कृतस्तोत्रमस्ति यत् पवित्रतुलसीवनस्पतिं लक्ष्म्याः दिव्यरूपं विष्णोः प्रियां च महिमानं वर्णयति। अस्याः आध्यात्मिकशक्तिं वर्णयति, पूजाविधिं निरूपयति, तां सम्मानयतां पापपुनर्जन्मविमोक्षं च प्रतिजानीते।

इदं हर्षदं भक्तिगानं यद् भगवंतं प्रार्थयति यादृशं तं विविधदिव्यरूपैः (रामः, कृष्णः, शिवः, विष्णुः, गणेशः) समागच्छेः, प्रत्येकं कलत्रेण प्रतिमुख्यवस्तुना च सहितः, तदा तं देवंनित्यं प्रादुर्भूय भक्तमाशीषतैति।

इदं स्तोत्रं श्रीरामचन्द्रस्य अष्टोत्तरशतनामभिः सह तस्य सीतालक्ष्मणहनुमदादिभिः सहितं वर्णनं करोति। रामायणकथानुसारेण नामानि काण्डक्रमेण गीयन्ते, तथा च भजनप्रणामादिभिः सम्पूर्णम्।

ताल्लपाक-अन्नमाचार्येण विरचितं प्रसिद्धं सङ्कीर्तनम्, यस्मिन् तिरुमलानिवासिनः श्रीवेङ्कटेश्वरस्य परमधाम्नः शेषाचलस्य महिमा सानन्दं गीयते।

सप्तदशशताब्द्यां भक्तकविना सालबेगेन विरचितं प्रसिद्धम् ओड्रभजनम्, यस्मिन् नीलाचलनाथः श्रीजगन्नाथः स्वभक्तस्य सङ्कटमोचनाय प्रार्थ्यते।

सन्तबहिणाबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः वारकरीपरम्परायाः ऐतिहासिकं तात्त्विकं च स्वरूपं वर्णयति। भक्तिमन्दिरस्य निर्माणे ज्ञानेश्वरः आधारशिलां स्थापितवान्, नामदेवः तस्य विस्तारम् अकरोत्, एकनाथः स्तम्भरूपेण स्थितः, तुकारामश्च सुवर्णकलशः जातः।

पञ्चदशशताब्द्यां भक्तकविना ताल्लपाक-अन्नमाचार्येण विरचितम् अमरं सङ्कीर्तनम्, यत् सर्वेषु जीवेषु श्रीहरेः अन्तर्यामित्वं सर्वसमत्वं च उद्घोषयति।

सन्तचोखामेलायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः आत्मिकशुद्धतायाः सामाजिकसमतायाश्च सर्वोच्चं प्रमाणम्। इक्षुदण्डः वक्रः भवेत् किन्तु तस्य माधुर्यं न कदापि विकृतं भवति; तथैव देहस्य जातिः वा रूपं यत्किमपि स्यात्, अन्तरात्मनः भक्तिरसः सर्वदा विशुद्धः एव तिष्ठति।

इदं स्तोत्रं भगवतः धन्वन्तरेः स्तुतिः। अयं भगवान् रोगनिवारकः, आरोग्यप्रदाता च। शालिवक्त्रपुरालये विराजमानः धन्वन्तरिः अत्र स्तूयते।

सन्तज्ञानेश्वरमहाराजेन आळन्दीपुर्यां विरचितः अयं 'हरिपाठः' वारकरीसम्प्रदायस्य प्राणभूतः नित्यपाठ्यः च ग्रन्थः। अस्मिन् अष्टाविंशत्यभङ्गेषु अद्वैतवेदान्तस्य परमानन्दमयी सगुणभक्तिश्च समन्विता वर्तते। 'हरि मुखे वदत' इति नामसंकीर्तनेन चतस्रः अपि मुक्तयः सुलभतया सिध्यन्ति, संसारबन्धनानि च विनश्यन्ति इति ज्ञानेश्वरमाउली उपदिशति।

सन्तज्ञानेश्वरस्य (माउली) अयं परममधुरः अभङ्गः विट्ठलदर्शनस्य अलौकिकम् आनन्दं वर्णयति। भगवतः सुन्दरं सगुणरूपं नेत्राभ्यां दृष्ट्वा यत् अनिर्वचनीयं सुखं जायते, तत् बहुजन्मकृतानां सुकृतानां फलम् अस्ति। भगवान् विट्ठलः एव सर्वसुखानाम् आगारः वर्तते।

सन्तेकनाथस्य अयं दार्शनिकः अभङ्गः वेदान्ताद्वैतस्य सगुणभक्तेश्च अपूर्वं सङ्गमं दर्शयति। तीर्थं न बहिः, अपि तु मानवशरीरे एव विराजते—इयं काया एव पवित्रा पण्डरी, अन्तरात्मा एव साक्षात् विठ्ठलः, अविच्छिन्नं ध्यानमेव भीमा-चन्द्रभागानदी वर्तते।

सन्तेकनाथस्य अयं प्रसिद्धः भक्तिपूर्णः अभङ्गः पण्डरपुरं भक्तानां 'मातृगृहम्' (माहेर) इति वर्णयति। भगवान् विट्ठलः मम पिता, देवी रुक्मिणी च मम माता, भक्तपुण्डलीकः मम भ्राता अस्ति। अस्य पावनधाम्नः स्मरणेन एव मनसि परमानन्दः उत्पद्यते।

वारकरीपरम्परायाः प्रसिद्धायाः सन्त-कवयित्र्याः जनाबायीमहोदयायाः अयं परमविचित्रः भक्तिरसपूर्णः अभङ्गः। चित्तचोरं भगवन्तं विट्ठलं सा 'पण्डरीचोरः' इति मत्वा भक्त्या प्रेमरज्ज्वा बद्धवती। स्वहृदयरूपे कारागारे तं निरुध्य 'प्राणान्तेऽपि न त्वां मुञ्चामि' इति दृढसङ्कल्पं करोति।

सन्तकान्होपात्रायाः इयं परमोत्कृष्टा शरणागतिपूर्णा प्रार्थना। यदा सा महासङ्कटे सैनिकैः बलात् नेतुं प्रयासिता आसीत्, तदा सा पण्डरपुरे विठ्ठलस्य चरणयोः शिरः निधाय प्रार्थनाम् अकरोत्—'हे देवराज, मम परीक्षां मा कुरु, त्वां विना मम प्राणाः उत्क्रामन्ति।' भगवता च सा साक्षात् स्वचरणयोः लीना कृता।

सन्तमुक्ताबायीमहोदयायाः अयं प्रसिद्धः अभङ्गः क्षमायाः करुणायाश्च सर्वोच्चं स्वरूपं दर्शयति। यदा आलन्दीग्रामस्य जनाः ज्ञानेश्वरस्य उपहासं कृतवन्तः, तदा ज्ञानेश्वरः कुटीरस्य कवाटं बद्धवान्। तदा मुक्ताबाई अवदत्—'संसारः यत्किञ्चपि वदतु, सन्ताः तु जलवत् शान्ताः स्युः। हे भ्रातः ज्ञानेश्वर, लोककल्याणाय कवाटम् उद्घाटय!'

वारकरीसम्प्रदायस्य परमं ध्येयवाक्यमिदम्। सन्तनामदेवः कीर्तनरङ्गे सानन्दं नृत्यन् 'जगती ज्ञानदीपं प्रज्वालयामः' इति सङ्कल्पं घोषयति। सांसारिकव्यामोहं परित्यज्य भगवन्नामोच्चारणेन एव त्रिलोक्याः उद्धारः भवति इति अस्य अभङ्गस्य सन्देशः।

सन्तनामदेवेन विरचिता 'युगे अठ्ठावीस' इति प्रसिद्धा इयं श्रीविठ्ठलस्य प्रधाना मङ्गलारार्तिक्या वर्तते। अष्टाविंशतिमहायुगेभ्यः भक्तपुण्डलीकस्य स्नेहेन इष्टिकायां समपादस्थितस्य, वामाङ्गे रुक्मिण्या शोभितस्य, कण्ठे तुलसीमालां कटिन्यस्तहस्तं च दधानस्य भगवतः पाण्डुरङ्गस्य इयं महती स्तुतिः अस्ति।

श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य षष्ठस्कन्धे अष्टमेऽध्याये वर्णितं द्विचत्वारिंशच्छ्लोकात्मकं परमसिद्धं रक्षाकवचम् इदम्। महर्षिणा विश्वरूपेण देवराजाय इन्द्राय उपदिष्टम् इदं कवचं शरीरस्य प्रत्येकम् अङ्गम्, इन्द्रियाणि दिशश्च भगवतः श्रीहरेः विविधावतारान्, पावननामानि दिव्यायुधानि च (सुदर्शनचक्रम्, कौमोदकीगदा, पाञ्चजन्यशङ्खः, नन्दकखड्गम्) स्थापयित्वा अभेद्यां शक्तिं विदधाति, साधकं च सर्वेभ्यः भयेभ्यः नकारात्मकशक्तिभ्यः शत्रुभ्यश्च रक्षति।

एतत् पुरुषसूक्तम् ऋग्वेदस्य प्रसिद्धं सूक्तम् अस्ति, यत्र विश्वसृजः पुरुषस्य दिव्यं स्वरूपं वर्णितम्। अनेन यज्ञस्य ब्रह्माण्डरचनायाश्च मर्म प्रकाश्यते।

सन्तसावतामालिनः अयं सुप्रसिद्धः अभङ्गः कर्मयोगस्य परमं रहस्यम् उद्घाटयति। ईश्वरप्राप्तये वनगमनस्य संन्यासस्य वा आवश्यकता नास्ति; स्वकीये कृषिकर्मणि शाकेषु च साक्षात् विठ्ठलः विराजते। 'कर्म एव पूजा' इति सनातनसिद्धान्तः अत्र मूर्तिमन्तः जातः।

इयं नृसिंहाष्टोत्तरशतनामावली भगवतः नृसिंहस्य अष्टोत्तरशतनामभिः स्तुतिः। प्रत्येकनाम ‘ॐ नृसिंहाय नमः’ इत्यतः ‘लक्ष्मीनृसिंहाय नमः’ पर्यन्तं क्रमशः उच्चार्य भक्त्या भगवतः गुणाः कीर्त्यन्ते।

इदं स्तोत्रं श्रीवेङ्कटेश्वरस्य अष्टोत्तरशतनामावलिः अस्ति। अत्र भगवतः विविधनामानि रूपाणि च स्तूयन्ते।

पद्मपुराणोद्भूता इयं श्रीविष्ण्वष्टोत्तरशतनामावली जगत्पालकस्य धर्मरक्षकस्य भगवतः विष्णोः १०८ पावननामानि कीर्तयति। अत्र प्रत्येकं नाम पाणिनीयचतुर्थीविभक्त्या 'ॐ ... नमः' इति विधिना संयोजितम्।

श्रीविष्णोः सहस्रनामानि, यानि भीष्मपितामहः महाभारतस्य अनुशासनपर्वणि अध्याये एकोनपञ्चाशदधिकशततमे युधिष्ठिराय उपदिष्टवान्, अष्टोत्तरशतश्लोकेषु।

सन्तचोखामेलायाः धर्मपत्न्याः सन्तसोयराबाईमहोदयायाः अयं परमपवित्रः अद्वैतभक्तिरसपूर्णः अभङ्गः। पण्डरीनाथस्य दर्शनेन अहन्ता-ममता-जातिभेदादयः सर्वे विकल्पाः विनष्टाः, समग्रं ब्रह्माण्डं भगवतः श्रीरङ्गस्यैकरूपे विलीनम् अभवत्।

तिरुप्पवै इति एतत् स्तोत्रं गोदादेव्या (आण्डाल्) विरचितम्। मार्गशीर्षमासे पावै नोन्बु इति व्रतम् आचरन्त्यो गोपिकाः श्रीकृष्णं स्तुवन्ति।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा विदायिनी रचना। यदा सः वैकुण्ठं प्रति सदेहं प्रयाणम् अकरोत्, तदा समस्तान् भक्तान् अन्तिमं 'राम-राम' इति मङ्गलनमस्कारं निवेद्य सः निजधाम्नः यात्रां घोषयति।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा रचना अद्वैतभक्तेः समाधिसुखं वर्णयति। यदा जीवात्मा परमात्मना सह ऐक्यं प्राप्नोति, तदा सर्वत्र आनन्दस्यैव तरङ्गाः समुल्लसन्ति। अनिर्वचनीयं ब्रह्मानन्दसुखम् एतत् शब्दानां सामर्थ्यात् परम् अस्ति।

जगद्गुरोः सन्ततुकरामस्य अयं परमकरुणः विरहभक्तिरसपूर्णः अभङ्गः भगवद्दर्शनस्य उत्कण्ठां प्रकाशयति। पूर्णचन्द्रं प्रतीक्षमाणः चकोरः, दीपोत्सवे मातृगृहं गन्तुम् उत्सुका कन्या, क्षुधार्तः मातृस्नेहं याचमानः बालकश्च—एतैः त्रिभिः दृष्टान्तैः सन्ततुकारामः विठ्ठलप्रभोः दर्शनार्थं स्वाभिलाषं वर्णयति।

सन्ततुकरामस्य इयं परमोत्कृष्टा प्रार्थनात्मिका रचना। सांसारिकं धनं मोक्षसुखमपि अस्वीकृत्य सः ईश्वरात् एकमेव वरं याचते—'हे प्रभो! तव विस्मरणं कदापि मा भूत्, सर्वदा सन्तसङ्गः च लभ्यताम्।' अस्याः भक्तेः कृते सः पुनः पुनः जन्म ग्रहीतुमपि सानन्दं सज्जः अस्ति।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रसिद्धः अभङ्गः सत्यसाधोः ईश्वरस्य च साक्षात्कारं बोधयति। यः दीनान् संतापितान् च आत्मनः मन्यते, स एव सत्यः साधुः, तस्मिन्नेव साक्षात् भगवतः वासः भवति।

सन्ततुकरामस्य अयं परमपावनः अभङ्गः पण्डरपुरे चन्द्रभागानद्याः सिकतातटे वैष्णवानां दिव्यनृत्यस्य सङ्कीर्तनस्य च जीवन्तं चित्रं प्रस्तौति। क्रोधं जातिगतम् अहङ्कारं च पादाक्रान्तं कृत्वा सर्वे भक्ताः परस्परं नमनं कुर्वन्ति, येन संसारसागरतरणम् अतीव सुकरं भवति।

सन्ततुकरामस्य अयं प्रथमः मङ्गलाचरणरूपः अभङ्गः पण्डरपुरस्थस्य विठ्ठलप्रभोः अलौकिकं सगुणरूपं वर्णयति। इष्टिकायां समपादस्थितम्, कटिन्यस्तकरद्वयम्, कण्ठे तुलसीमालां पीताम्बरं च दधानं भगवतः रूपं भक्तानां परमानन्ददायि वर्तते।

पञ्चदशशताब्द्यां गुजरातीसन्तवैष्णवकविना नरसिंहमेहतया विरचितम् अमरं पदम्, यत् महात्मागान्धिनः नित्यप्रार्थना भूत्वा विश्वे कारुण्यस्य सत्यस्य च प्रतीकम् अभवत्।

इदं प्रातःकालीनं रामस्तोत्रम् अस्ति यत्र कौसल्या रामं प्रबोधयति।