आहे नीलशैल (हे नीलाचलपते जगन्नाथ)
सप्तदशशताब्द्यां भक्तकविना सालबेगेन विरचितं जगन्नाथस्य “जणाणम्” इति प्रार्थनागीतम्, यस्मिन् नीलाचलपतिः जगन्नाथः स्वभक्तस्य जीवनस्य दुःखानि मर्दयेत् इति आर्ता प्रार्थना क्रियते।
पद्यानि
हे नीलाचलपते जगन्नाथ, त्वं हि प्रबलमत्तगजेन्द्र इव असि! मम पीडारूपं कमलबनं पादाभ्यां मर्दयित्वा नाशय!
श्लोकः 1
यदा गजेन्द्रः अगाधजले मकरेण गृहीतः सङ्कटे पतितः, तदा त्वं सुदर्शनचक्रं प्रेषयित्वा मकरं हत्वा तं स्वयम् उद्धृतवान्।
श्लोकः 2
घोरवने यदा दीना हरिणी महति सङ्कटे पतिता, तदा तादृशात् महाविपत्तितः त्वं तां रक्षितवान्।
श्लोकः 3
कुरुसभायां द्रौपद्याः आक्रन्दनं श्रुत्वा, अनन्तवस्त्राणि प्रदाय लीलया एव त्वं तस्याः लज्जां रक्षितवान्।
श्लोकः 4
यदा रावणभ्राता विभीषणः तव शरणम् आगतः, तदा तस्य शरणागतिं पालयित्वा तं लङ्कायाः नृपं कृतवान्।
श्लोकः 5
प्रह्लादस्य पिता स हि महादुष्टः क्रूरश्च आसीत्। स्तम्भात् प्रादुर्भूय त्वं तं झटिति विदारितवान्।
श्लोकः 6
सालबेगः वदति—अहं जातितः हीनः यवनः अस्मि, तथापि श्रीरङ्गस्य (जगन्नाथस्य) चरणकमलयोः इदं दीनप्रार्थनं समर्पयामि!
श्लोकः 7
पूजाविधिः फलश्रुतिश्च (पाठलाभाः)
फलश्रुतिःप्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
सप्तदशशताब्द्यां भक्तकविना सालबेगेन विरचितम् “आहे नीलशैल” इति कीर्तनम् ओड्रजणाणसाहित्यस्य शिरोरत्नम् अस्ति। अयं मुस्लिमपित्रे ओड्रब्राह्मणमात्रे च जातः भक्तः आसीत्। श्रीमन्दिरे प्रवेशाभावे सः मन्दिरस्य बहिः बडदाण्डे (मुख्यमार्गे) स्थित्वा जगन्नाथं “नीलशैलम्” इति सम्बोध्य स्वभक्तिं निवेदयति। अस्मिन् कीर्तने प्रभुः प्रबलमत्तगजेन्द्र इव वर्णितः, यः संसारदुःखरूपं नलिनीवनं मर्दयति। कीर्तने पञ्च प्रसिद्धाः उद्धाराः स्मर्यन्ते — गजेन्द्रः (भागवतपुराणम्, अष्टमस्कन्धः), प्रह्लादः (भागवतपुराणम्, सप्तमस्कन्धः), द्रौपदी (महाभारतम्, सभापर्व), विभीषणः (रामायणम्) तथा वने हरिणी। अन्ते सालबेगस्य विनम्रशरणागत्या कीर्तनं समाप्यते।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Bhaktakavi Salabega
स्रोतः: archive.org
विशिष्टाद्वैतम् (श्रीवैष्णवसम्प्रदायः)तः अधिकम्
ज्ञातव्य-विशेषः
कवि सालबेगस्य जीवनम्
सप्तदशशताब्द्यां जातः अयं भक्तकविः मुस्लिमपित्रे ओड्रब्राह्मणमात्रे च जन्म प्राप्तवान्। सः जगन्नाथस्य अतिप्रियः परमभक्तकविषु अन्यतमः अभवत्।
बडदाण्डात् भक्तिः
श्रीमन्दिरप्रवेशाभावात् सः पुर्याः बडदाण्डे (मुख्यमार्गे) उपविश्य जणाणेषु स्वात्मानं निवेदयति स्म। रथयात्रायां सालबेगस्य आगमनपर्यन्तं जगन्नाथस्य रथः स्थितः इति परम्परा मन्यते।
गजमत्त-नलिनीवनरूपकम्
जगन्नाथं “नीलशैलम्” इति सम्बोध्य तं प्रबलमत्तगजेन्द्रेण तुलयति, यः संसारदुःखरूपं नलिनीवनं मर्दयति।
पञ्च उद्धाराः
द्वितीयात् षष्ठपर्यन्तानि पद्यानि गजेन्द्रमोक्षं, वने हरिणीं, कुरुसभायां द्रौपदीं, रामचरणयोः विभीषणं, स्तम्भात् प्रह्लादं च स्मारयन्ति।
दीनभावेन शरणागतिः
अन्तिमे पद्ये सालबेगः स्वजन्म स्मरन् “कहे सालबेग हीन जातिरे मुँ जवन” इति गायति, तथापि श्रीरङ्गस्य चरणकमलयोः स्वनिवेदनं करोति।
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता