वैष्णव जन तो (सद्वैष्णवलक्षणम्)
पञ्चदशशताब्द्यां गुजरातीसन्तवैष्णवकविना नरसिंहमेहतया विरचितम् अमरं पदम्, यत् महात्मागान्धिनः नित्यप्रार्थना भूत्वा विश्वे कारुण्यस्य सत्यस्य च प्रतीकम् अभवत्।
पद्यानि
स एव सत्यः वैष्णवः उच्यते यः परस्य पीडां व्यथां च आत्मीयां मन्यते। परेषाम् आर्तिनिवारणं कुर्वन्नपि यस्य मनसि किञ्चिदपि अहङ्कारो नोत्पद्यते।
श्लोकः 1
यः सर्वस्मिन् संसारे सर्वान् नमस्करोति, कस्यापि निन्दां न करोति। यस्य वाक्, चरित्रं, मनश्च निश्चलं पवित्रं च भवति, तस्य माता धन्या धन्या एव।
श्लोकः 2
यस्य दृष्टिः समभावेन युक्ता, यः तृष्णां त्यक्तवान्, अन्यां स्त्रियं मातृवत् पश्यति। जिह्वया यः असत्यं न वदति, परधनं च यस्य हस्तौ न स्पृशतः।
श्लोकः 3
यं मोहमाया न व्याप्नोति, यस्य हृदये दृढं वैराग्यं वर्तते। यस्य चित्तं भगवन्नाम्नि लीनं भवति, तस्य देह एव सर्वाणि तीर्थानि निवसन्ति।
श्लोकः 4
यः निर्लोभः कपटरहितश्च, कामं क्रोधं च जितवान्। नरसिंहः वदति—तादृशस्य महात्मनः दर्शनेनैव एकसप्ततिकुलानि मुक्तानि भवन्ति!
श्लोकः 5
पूजाविधिः फलश्रुतिश्च (पाठलाभाः)
फलश्रुतिःप्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
गुजरातीभाषायाः आदिकविना सन्तकविना नरसिंहमेहतया (१४१४-१४८१ ई.) रचितम् इदं 'वैष्णवजनतो' इति पदं आध्यात्मिकतायाः लक्षणं पुनः परिभाषितवान्। तपोभिः, तीर्थयात्राभिः, बाह्यसाम्प्रदायिकचिह्नैः वा भक्तिं न मापयित्वा नरसिंहः अब्रवीत् यत् सत्यः वैष्णवः (ईश्वरभक्तः) केवलं अन्तःकरणस्य नैतिकशुद्ध्या एव परिचीयते - यः अन्यस्य दुःखं गाढं अनुभवति ('पीड पराई जाणे रे'), निरभिमानेन निःस्वार्थसहायतां करोति, असत्यं न वदति, अन्यस्य धनं न इच्छति, सर्वाः स्त्रीः मातृवत् सम्मानेन च पश्यति। विंशतितमे शतके महात्मागान्धिना इदं स्वस्य साबरमती-सेवाग्राम-आश्रमयोः प्रातःकालीनप्रार्थनायाः मुख्यगीतं कृतम्, येन भारतस्वातन्त्र्यान्दोलनं विश्वव्यापि अहिंसानागरिकाधिकारान्दोलनानि च प्रेरिताणि। सत्यभक्तस्य इदं चित्रं भगवद्गीतायाः (१२.१३-१९) वर्णनेन सह सम्वदति, यत्र भगवतः प्रियभक्तः अद्वेष्टा, करुणः, सुखदुःखयोः समबुद्धिः च वर्ण्यते।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Narsinh Mehta
स्रोतः: wisdomlib.org
विशिष्टाद्वैतम् (श्रीवैष्णवसम्प्रदायः)तः अधिकम्
ज्ञातव्य-विशेषः
महात्मगान्धेः दैनिकगीतम्
इदं पञ्चदशशतकीयं गीतं भारतस्वातन्त्र्यान्दोलनस्य आध्यात्मिकहृदयम् अभवत्, साबरमती-सेवाग्राम-आश्रमयोः प्रातःप्रार्थनासु प्रतिदिनं गीयमानम्।
क्रान्तिकारी नैतिकपरिभाषा
साम्प्रदायिकचिह्नानि निरर्थकाचारान् च त्यक्त्वा नरसिंहमेहता भक्तं (वैष्णवं) केवलं नैतिकाचारेण - सहानुभूत्या, विनयेन, सत्यवचनेन, आत्मसंयमेन च - परिभाषयति।
सहानुभूतिः प्रथमम्
आरम्भिकी पङ्क्तिः 'पीड पराई जाणे रे' (यः अन्यस्य पीडां जानाति) भारतीयसाहित्ये करुणायाः चिरस्थायि सूत्रवचनं अभवत्।
सर्वतीर्थानि देहे एव
चतुर्थश्लोकः घोषयति यत् लोभरहितस्य ईश्वरनामासक्तस्य आत्मनः कृते सर्वाणि पवित्रतीर्थानि (सकलतीर्थ) स्वदेहे एव वर्तन्ते।
एकसप्तति-पीढ्यः उद्धृताः
अन्त्यहस्ताक्षरश्लोकः प्रतिपादयति यत् तादृशस्य महात्मनः दर्शनं सङ्गतिः च एकसप्तति-पूर्वजपीढ्यः पवित्रीकृत्य उद्धरति।
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता