श्री श्याम चालीसा
श्री श्याम चालीसा एक भक्तिपूर्ण स्तोत्रम् अस्ति यत् खाटू श्यामम् (कलियुगस्य अवतारम्) उद्दिश्य रचितम्। अस्य पाठेन भक्ताः सुखसम्पत्तिं रोगनिवारणं च प्राप्नुवन्ति।
पद्यानि
मङ्गलाचरणम् (दोहा)
चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।
श्रीगुरोः चरणयोः ध्यानं कृत्वा सच्चिदानन्दं स्मृत्वा। श्यामचालीसां गायन् अहं परमानन्दं रचयामि॥
श्लोकः दोहा 1
शीर्षदानिने बलिदानिने पुनः पुनः प्रणामः। कलियुगस्य अवतारिणः खाटूवासिनः श्यामस्य॥
श्लोकः दोहा 2
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
जय श्रीश्याम हरे सुखदातः। कलियुगे त्वं भाग्यविधाता॥
श्लोकः 1
खाटूधामे विराजसे देव। देवदानवाः सर्वे सेवां कुर्वन्ति॥
श्लोकः 2
मोरवीनन्दन वीर बभ्रुवाहन। घटोत्कचकुलं उज्ज्वलीकृतम्॥
श्लोकः 3
महाभारते यदा युद्धं प्रवृत्तम्। कौरवपाण्डवसेना संयुक्ता आगता॥
श्लोकः 4
मात्रे यदा वचनं दत्तं त्वया। पराजितस्यैव साहाय्यं गृह्णासि त्वम्॥
श्लोकः 5
त्रीन्बाणान् गृहीत्वा रणे आगतः। कृष्णस्य परीक्षणार्थं प्रस्थितः॥
श्लोकः 6
पिप्पलपत्रं छित्त्वा दर्शितम्। एकेन बाणेन सर्वं भेधितम्॥
श्लोकः 7
शीर्षदानं कृष्णाय दत्तम्। स्वकीयं सर्वस्वं समर्पितम्॥
श्लोकः 8
प्रसन्नो भूत्वा हरिः वरं दत्तवान्। स्वनाम 'श्याम' जगति प्रसिद्धं कृतम्॥
श्लोकः 9
कलियुगे सर्वेण जगता पूज्यते। यः ध्यायति सः पारं तरति॥
श्लोकः 10
फाल्गुनशुक्लद्वादश्यां मेलः। लक्ष्मीदाता सर्वं क्रीडति॥
श्लोकः 11
चिह्नं आरोप्य यः द्वारे आगच्छति। सः नरः मनोवाञ्छितं फलं प्राप्नोति॥
श्लोकः 12
श्यामकुण्डे यः नरः स्नाति। पापतापौ दूरं अपगच्छतः॥
श्लोकः 13
अमृतसमं जलं सुखकारि। रोगाः क्षीयन्ते व्याधिः नश्यति॥
श्लोकः 14
पराजितानां त्वं सहारः स्वामिन्। अन्तर्यामिन् त्रिभुवनस्वामिन्॥
श्लोकः 15
दीनदुःखिनां सङ्कटहारिन्। जय जय जय श्रीकुञ्जबिहारिन्॥
श्लोकः 16
यः कश्चित् सङ्कटे ध्यायति। तस्य सङ्कटं शीघ्रं नश्यति॥
श्लोकः 17
धनवैभवसुखसम्पत्तिं प्राप्नोति। यः नित्यं श्यामचालीसां गायति॥
श्लोकः 18
भूतप्रेतबाधाः सर्वाः निवर्तन्ते। श्यामनाम यदा हृदये धार्यते॥
श्लोकः 19
सन्तानहीने पुत्रः लभ्यते। कुष्ठी कायां सुवर्णमयीं प्राप्नोति॥
श्लोकः 20
निर्धनं धनवन्तं करोति। अन्धेभ्यः प्रभुः मार्गं दर्शयति॥
श्लोकः 21
जय लक्ष्मीदातः जय शीर्षदानिन्। महिमा तव जगति कीर्तिता॥
श्लोकः 22
मोरच्छदा यदा शीर्षे भ्रमति। मायोपमं प्रभावं दर्शयति॥
श्लोकः 23
खाटूनगरं अतिपवित्रं धाम। यत्र विराजते श्रीघनश्यामः॥
श्लोकः 24
सालासरं सह धाम निरालम्। सङ्कटं हरति वीरहनुमान्॥
श्लोकः 25
राधाकुण्डात् पवित्रं जलम्। दर्शनं कुर्वतः भवपीडा हरति॥
श्लोकः 26
जयति जयति खाटूराज। रक्ष लज्जां सम्पादय कार्यम्॥
श्लोकः 27
सेवकं विज्ञाय दयां प्रभो कुरु। प्रेमभक्तेः दानं मह्यं देहि॥
श्लोकः 28
कलियुगे त्वं देवः प्रसिद्धः। भक्तानां सङ्कटानि विस्मृतानि॥
श्लोकः 29
यः इमां चालीसां नित्यं गायति। सः निश्चयेन सर्वसुखं प्राप्नोति॥
श्लोकः 30
चत्वारिंशद्दिनानि यः पाठं करोति। श्यामकृपया पारं नयति॥
श्लोकः 31
जय श्रीश्याम जय श्रीश्याम। पूर्णं कुरु सर्वाणि मनःकामनाः॥
श्लोकः 32
चरणकमलयोः सेवां देहि। अपराधान् क्षमस्व प्रभो सर्वान्॥
श्लोकः 33
जय जय मोरवीनन्दन स्वामिन्। कुरु कृपां प्रभो अन्तर्यामिन्॥
श्लोकः 34
चत्वारः पदार्थाः प्राप्यन्ते ज्ञानिना। खाटूवासिनः अमृतवाणी॥
श्लोकः 35
दीनदयाल कृपालु प्यारे। वयं सर्वे प्रभो शरणं तव॥
श्लोकः 36
जयति जयति जगत्पालनहारि। जय खाटूवासिन् गिरिधारिन्॥
श्लोकः 37
सकलमनोरथान् पूर्णान् कुरु। दर्शनं दर्शयित्वा मनः सुखं देहि॥
श्लोकः 38
श्यामचालीसां यः नित्यं ध्यायति। सुखसम्पत्तिः गृहे नित्यम् आगच्छति॥
श्लोकः 39
जय श्रीश्याम जयति सुखदातः। कलियुगे त्वं भाग्यविधाता॥
श्लोकः 40
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
कलियुगस्य अवतारिन् प्रभो खाटूवासिन् श्याम। शरणागतस्य लज्जां रक्ष सर्वाणि कार्याणि पूर्णानि कुरु॥
श्लोकः दोहा 1
सत्यमनसा यः भजति श्यामनाम गुणगानम्। सुखसम्पत्तिवैभवं लभते अन्ते वैकुण्ठधाम प्राप्नोति॥
श्लोकः दोहा 2
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रम् खाटू श्यामपरम्परायाम् अन्तर्भवति। खाटू श्यामः भगवतः कृष्णस्य अवतारः मन्यते। अस्य पाठः विशेषतः फाल्गुनमासस्य शुक्लद्वादश्याम् मेलापर्वणि प्रचलितः। अनेन भक्ताः स्वेषाम् मनोरथान् पूरयन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
बर्बरीकस्य व्रतम्
महाभारतयुद्धे बर्बरीकः (श्यामः) मात्रे प्रतिज्ञाम् अकरोत् – यः पराजितः तस्य पक्षं ग्रहीष्यामि इति। कृष्णः तस्य परीक्षार्थं त्रीन् बाणान् अयाचत, ततः पिप्पलपत्रं भित्त्वा एकेनैव बाणेन सर्वाणि पत्राणि विद्धवान्। तेन कृष्णः प्रसन्नः अभवत्।
श्यामनाम्नः कारणम्
बर्बरीकः स्वशिरः कृष्णाय अर्पितवान्। ततः प्रसन्नः कृष्णः तस्मै वरं दत्तवान् – “त्वं ‘श्याम’ नाम्ना जगति प्रसिद्धो भविष्यसि” इति। अतः एव सः खाटूवालाश्यामः इति ख्यातः।
खाटूमेलः
फाल्गुनमासस्य शुक्लद्वादश्यां खाटूधाम्नि महान् मेलः भवति। तस्मिन् दिने लखदातारः (श्यामः) भक्तानाम् इच्छाः पूरयति। निशानं चढ़ायित्वा यः आगच्छति, तस्य मनोवाञ्छितं फलं प्राप्नोति।
श्यामकुण्डस्य माहात्म्यम्
खाटूधाम्नि श्यामकुण्डे स्नानं पापतापौ नाशयति। तस्य जलम् अमृततुल्यं रोगान् हरति, बीमारीम् अपि निवारयति। अतः भक्ताः तत्र स्नानं कुर्वन्ति।
चालीसायाः फलम्
यः नित्यं श्यामचालीसाम् गायति, सः धनवैभवसुखसम्पत्तिं प्राप्नोति। सन्तानहीनः पुत्रं लभते, कोढ़ी काञ्चनकायः भवति, निर्धनः धनवान् भवति। चालीसदिनपाठेन श्यामकृपया सर्वे संकटाः नश्यन्ति।
