भजनानि

अयं षोडशाक्षरः महामन्त्रः भगवतः श्रीकृष्णस्य नामजपार्थं प्रसिद्धः। अस्य नित्यजपेन भक्तिः वर्धते, मनः शुद्ध्यति, च मोक्षप्राप्तिः भवति।

एषा लोके प्रियः भक्तिगीतपरम्परा (आरती) श्रीगणेशस्य स्तुतये गीयते, यः गजाननः, सिद्धिदः, विघ्नविनाशी, ज्ञानप्रदः चास्ति। अस्य स्वरूपं, पितरौ, भक्तानांश्च आशीर्वादान् विवृत्तं करोति।

इदं शक्तिशालि संस्कृतस्तोत्रं भगवतः शिवस्य प्रति समर्पितम्, यत् तस्य रौद्रं मनोहरं च ताण्डवं वर्णयति। पारम्परिकतया अस्य पाठः शिवस्य आशीर्वादप्राप्त्यै, विघ्ननिवृत्त्यै, भक्तिवर्धनाय च क्रियते।

एतद् भक्तिगीतं (भजनम्) अस्ति यत् भगवतः श्रीरामस्य तस्य पत्न्याश्च सीताया नामानि पुनः पुनः उच्चारयति, रामचरितमानसात् गृहीतैः श्लोकैः सहितम्। एतत् विश्वासस्य, धैर्यस्य, दैविकसंकल्पस्य च शक्तिं प्रतिपादयति। ध्यानार्थं सामूहिकपूजायाश्च रूपेण बहुप्रचलितमस्ति।

इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीविष्णोः द्वादश पवित्रनामानि स्तौति। एतानि नामानि श्रीरामश्रीकृष्णयोः अपि अन्तर्भवन्ति, अतः भक्ताः एतत् स्तोत्रं श्रद्धया पठन्ति।

एतत् षोडशशताब्दीयस्य तुलसीदासकवेः भक्तिमयं स्तोत्रम्, यत् श्रीरामचन्द्रस्य गुणगानं कृत्वा मनः तस्मै भजितुम् आह्वयति। अस्मिन् रामस्य दिव्यसौन्दर्यम्, रक्षकत्वं च वर्णितम्, तस्य कृपा च प्रार्थिता।

इदं लक्ष्मीदेव्यै भक्तिस्तोत्रम्, यत्र संस्कृतप्रणामः लोकप्रियहिन्दीआरती च सम्मिलितौ। धनसुखात्मककल्याणार्थं तस्याः आशीर्वादः प्राप्तुम् इदं प्रयुज्यते।

इदं सरलं कीर्तनं श्रीकृष्णस्य गोविन्दगोपालराधारमणनामधेयानि पुनरुक्त्या उच्चारयति। भक्त्या मनः समाधातुं भगवतः स्मरणं कर्तुं च प्रयुज्यते।

अष्टभिर्भूषितमिदं स्तोत्रं श्रीहनुमन्तं 'संकटमोचन' इति प्रशंसति। प्रत्येकं श्लोके रामायणे विविधं संकटं वर्णितम् — बाल्ये सूर्यग्रसनदा आरभ्य युद्धे लक्ष्मणप्राणरक्षणपर्यन्तम् — अन्ते च प्रतिवचनम्: 'संकटमोचननाम तव जगति कः न जानाति?'

इदं भक्तिकाव्यं श्रीकृष्णस्य तत्सम्बद्धानां सर्वेषामपि मधुरत्वं आनन्देन घोषयति। एतत् पाठकं दिव्यप्रेमाश्चर्यभावनाभिः परिपूरयितुं अभिकल्पितम्।

इदं हृदयस्पर्शि हिन्दीभाषायां भक्तिगीतम् अस्ति यत् दैवं बलं, स्पष्टदर्शनं, निःस्वार्थहृदयं च याचते, साधकं धर्ममार्गे चलितुं सर्वैः सह आनन्दं संविभज्य च प्रेरयति।

इदं सरलं पुनरुक्तभजनम् यत्र भगवान् सर्वनामरूपातीतः परमसत्यत्वेन स्तूयते, तं रामं (परब्रह्म) श्यामं (राधावल्लभं कृष्णम्) च आह्वयति। अस्य पुनरुक्तिः 'जग में साचो तेरो नाम' इति — 'भुवने तव नामैव सत्यम्' इति अर्थं बोधयति, यद् भगवान् एव परिवर्तनशीले जगते एको नित्यः सत्यः इति द्योतयति।

इदं भक्तिगीतं हिन्दुधर्मे प्रिये द्वे नामनी — रामः कृष्णः (श्यामः इति अपि कथ्यते) — तयोः समानं बलं प्रेम कृपां च स्तौति।

हिन्दीभाषायां रचितः आनन्दप्रदः भजनः यः श्रीकृष्णस्य बहूनि प्रियनामानि उच्चारयति, तस्य सौन्दर्यं, बालक्रीडाः, दिव्यतां च वर्णयति।

एतद्भजनं मीराबायाः श्रीकृष्णे परमभक्तिं वर्णयति। सा राजमहलं त्यक्त्वा सन्तसङ्गेन हरिगुणगानं कुर्वती विषमप्यमृतमिव पपौ।

इदं लघु स्तोत्रं भगवतः श्रीकृष्णस्य मदनगोपालरूपं वर्णयति। अत्र गोपालस्य गोष्ठे गवां मध्ये क्रीडा चित्रिता।

अयं लघुभजनः श्रीराधामाधवस्य स्तुतिं करोति। अत्र श्रीकृष्णस्य विविधलीलाः वर्णिताः सन्ति।

इदं सजीवं भक्तिगीतं (भजनः) यत् श्रीकृष्णस्य, नन्दयशोदयोः प्रियपुत्रस्य, महिमानं गायति। इदं श्रोतॄन् आह्वयति यत् ते हर्षेण कृष्णस्य स्तुतिं कुर्युः, यः असंख्यब्रह्माण्डानामीश्वरः भक्तानां सुखस्य स्रोतः वर्णितः।

इदं भक्तिगीतं भगवतः रामस्य इच्छायाम् आत्मसमर्पणं प्रोत्साहयति, सरलं किन्तु गम्भीरं सन्देशं पुनरुक्तं करोति: 'यथा रामः त्वां रक्षति तथा तिष्ठ।' इदं स्वीकारं, भक्तिं, अभिमानं आसक्तिं च त्यजनं शिक्षयति।

इदं भजनं संसारस्य क्षणभङ्गुरतां संसक्तिं च चिन्तयति, केवलं भगवतः रामस्य नामैव सत्यं शाश्वतं चेति प्रतिपादयति।

इदं षोडशशताब्दीकवयित्र्या मीराबाय्या विरचितं भक्तिगीतम्। अत्र सा कृष्णं स्वनेत्रयोः निवसितुं प्रार्थयति। तस्य श्यामसुन्दरं रूपं, विशालनेत्रे, वेणुं, आभूषणानि च प्रेम्णा वर्णयन्ती भक्तेषु तस्य दयां गायति।

इदं पुरन्दरदासनाम्ना पूज्यसन्तकविना रचितं भक्तिगीतम्, यत् लक्ष्मीदेवीं गृहं प्रवेष्टुं समृद्धिं हर्षं शुभं च दातुम् आह्वयति।

इदं भक्तिस्तोत्रं कृष्णस्य बालगोपालरूपं सक्रीडं दीप्तिमन्तं च प्रेम्णा वर्णयति, यस्तिरुमलापुण्यशैलेषु पूज्यते।

इदं भक्तिकाव्यं कबीरमहाकवेः विरचितम्, यत्र सूक्ष्मवस्त्रस्य प्रतीकेन शरीरं वा आत्मा वा रामभक्तिरसेन रञ्जितं वर्ण्यते। अत्र जीवनं क्षणिकमिति उपदिश्यते, यथा परेषाम् आनन्दाय जीवितव्यम्।

गौराङ्गस्य पादद्वयं भक्तिरसस्य सारः। यः तत् धनत्वेन मन्यते, सः भक्त्यधिकारी भवति।

इदं भक्तिगीतम् अस्ति यत् श्रोतॄन् आध्यात्मिकं प्रकाशं प्रेम च प्रसारयितुं, सर्वान् जनान् तेषां सामाजिकस्थितिं विहाय आलिङ्गितुं, सर्वस्य अस्तित्वस्य एकत्वं च स्वीकर्तुं प्रेरयति।

इदं हर्षदं भक्तिगानं यद् भगवंतं प्रार्थयति यादृशं तं विविधदिव्यरूपैः (रामः, कृष्णः, शिवः, विष्णुः, गणेशः) समागच्छेः, प्रत्येकं कलत्रेण प्रतिमुख्यवस्तुना च सहितः, तदा तं देवंनित्यं प्रादुर्भूय भक्तमाशीषतैति।

इदं काव्यम् पञ्चदशशताब्दीयस्य कबीरनाम्नः मुनेः स्मारयति यत् दिव्यं न पवित्रेषु भवनेषु न वा क्रियासु विद्यते, किन्तु अत्रैव प्रतिनिश्वासे वर्तते।

इदं भक्तिगीतं भगवन्तं शिवं परिभ्रमन्तं योगिनम् (पवित्रं तपस्विनम्) रूपेण स्तुवति, यस्य दैवी प्रकृतिः सामान्यबोधात् गुपिता अस्ति। इदम् अपि भगवान् कृष्णस्य कथाः संयोज्य तयोः स्तुतिम् एकस्मिन् हृद्गते प्रार्थने मिश्रयति।

इदं भक्तिसंकीर्तनं श्रोतारं व्रजभूमेः पवित्रस्थानेषु मानसयात्रायां मार्गदर्शयति, यत्र राधानाम्नः आवर्तनं क्रियते।

इदं स्तोत्रं श्रीरामचन्द्रस्य अष्टोत्तरशतनामभिः सह तस्य सीतालक्ष्मणहनुमदादिभिः सहितं वर्णनं करोति। रामायणकथानुसारेण नामानि काण्डक्रमेण गीयन्ते, तथा च भजनप्रणामादिभिः सम्पूर्णम्।

एतत् भजनं (हिन्दुभक्तिगीतं) तम् भावं प्रशंसति यत् कृष्णवंशीप्रतीकं दिव्यप्रेम सर्वेषाम् अस्ति। इदं विशेषतः मीरासन्तीम् रक्षति, एवम् वदति यत् तस्याः कृष्णभक्तिः राधायाः भक्तितः पृथक् नास्ति, यत् च लोकाः अन्यायेन ताम् निन्दन्ति।

इदं भजनं वर्णयति यत् भक्तः श्रीरामे सम्पूर्णं समर्पयन् गम्भीरं शान्तिं सुखं च अनुभवति। अत्र उपमानानि यथा—तीव्रातपे छाया, तटं प्राप्ता नौका, निर्जले वृष्टिः—दिव्याश्रयस्य आनन्दं व्यञ्जयन्ति।

इदं भकतिविनोदकृतं गीतं सद्वैष्णवस्य लक्षणं वर्णयति। अत्र वैष्णवः कामलोभादिरहितः, कृष्णपादच्छायाश्रितः, निरभिमानश्चेति प्रतिपाद्यते।

एते सप्तदशशतकीयमराठीसंततुकारामकृताः श्लोकाः एकान्तवासस्य आनन्दं वर्णयन्ति, यत्र वृक्षाः, पक्षिणः, निरावरणं च व्योम परितः सन्ति। कविः सरलजीवनेन सन्तोषं लभते—चीरकम्, कमण्डलुः, वायुश्च सहायः—भगवत्कथाश्रवणात् परमं सुखं प्राप्नोति, स्वमनसि च सामञ्जस्यं अनुभवति।

ताल्लपाक-अन्नमाचार्येण विरचितं प्रसिद्धं सङ्कीर्तनम्, यस्मिन् तिरुमलानिवासिनः श्रीवेङ्कटेश्वरस्य परमधाम्नः शेषाचलस्य महिमा सानन्दं गीयते।

सप्तदशशताब्द्यां भक्तकविना सालबेगेन विरचितं प्रसिद्धम् ओड्रभजनम्, यस्मिन् नीलाचलनाथः श्रीजगन्नाथः स्वभक्तस्य सङ्कटमोचनाय प्रार्थ्यते।

पञ्चदशशताब्द्यां भक्तकविना ताल्लपाक-अन्नमाचार्येण विरचितम् अमरं सङ्कीर्तनम्, यत् सर्वेषु जीवेषु श्रीहरेः अन्तर्यामित्वं सर्वसमत्वं च उद्घोषयति।

पञ्चदशशताब्द्यां गुजरातीसन्तवैष्णवकविना नरसिंहमेहतया विरचितम् अमरं पदम्, यत् महात्मागान्धिनः नित्यप्रार्थना भूत्वा विश्वे कारुण्यस्य सत्यस्य च प्रतीकम् अभवत्।

इदं हिन्दीभाषया रचितं भक्तिगीतम् अस्ति यत् श्रोतारं सद्गुणकरुणान्तःशान्तियुक्तजीवनं प्रति मार्गदर्शयति। यत् शिक्षयति यथा स्वार्थकामनाः परिहर्तव्याः, सर्वेषु प्राणिषु दयाव्यवहारः कर्तव्यः, सुखदुःखयोः स्थैर्यं धार्यम्, अहिंसासत्यमार्गः अनुसर्तव्यः इति।