पद्यानि
हे साधो, मां कुत्र मृगयसे? अहम् अत्रैव तव पार्श्वे अस्मि—न कस्यचित् मन्दिरे, न कस्यचित् मस्जिदे, न काबायाम्, न कैलासे।
श्लोकः 1
न अहं क्रियाकर्मसु, न योगे, न वैराग्ये च लभ्ये। यदि त्वं सत्यसाधकः असि, तदा मां तत्क्षणम् एव प्राप्स्यसि—एकस्य क्षणस्य गम्भीरान्वेषणेन।
श्लोकः 2
कबीरः वदति: शृणुत, हे पवित्रात्मानः—अहं प्रतिनिश्वासस्य निश्वासे वसामि।
श्लोकः 3
पृष्ठभूमिः
कबीरः भक्त्यान्दोलनस्य सन्तकविः आसीत्; भक्त्यान्दोलनं भारते भक्तिपरम्परा, या औपचारिकधर्मात् अधिकम् ईश्वरे साक्षात् वैयक्तिकं प्रेम अधिकृतवती। इदं काव्यं सत्सङ्गेषु भजनरूपेण बहुधा गीयते वैयक्तिके ध्याने वा पठ्यते। इदं कबीरस्य विशिष्टां शैलीं प्रतिबिम्बयति: सरलवाक्, साक्षात्, सरलतया विस्मयकारि, श्रोतारं बहिः न किन्तु अन्तः पश्यतु इति प्रेरयति। इदं पदं लोकप्रचलितेषु मुद्रितसङ्ग्रहेषु च कबीरस्य नाम्ना सूचितम् (हिन्द्वी कविताकोशश्च उभौ तद् धारयतः); वयं तद् कस्यचित् विशिष्टहस्तलिखितग्रन्थस्य वा बीजकस्य वा सह सम्बद्धुं न अशक्नुम, गीयमानपाठेषु च द्वितीयपङ्क्तेः शब्दाः भिद्यन्ते। ईश्वरः कस्माद् अपि मन्दिरात् समीपतरः, साधकस्य स्वहृदये श्वासे च अस्ति, इति भावः भगवद्गीतायाम् (18.61) अपि ध्वनितः: ईश्वरः सर्वभूतानां हृदये स्थितः।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
Sant Kabir स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
रचयिता
एते पदाः पञ्चदशे शतके आविर्भूतस्य रहस्यवादिनः कविनः सन्तस्य च कबीरस्य (१४४०–१५१८) सन्ति। तस्य रचनाः हिन्दी, अवधी तथा ब्रजभाषायाः मिश्रणेन विरचिताः सन्ति। सः सङ्घटितधर्मं त्यक्त्वा ईश्वरस्य प्रत्यक्षम्, वैयक्तिकम् अनुभवं प्राधान्येन स्वीकृतवान्।
मूलसन्देशः
कबीरः उद्घोषयति यत् ईश्वरः मन्दिरेषु, मस्जिदेषु, कैलासपर्वते (हिन्दुधर्मे पवित्रः पर्वतः) अथवा काबायां (इस्लामस्य पवित्रतमं स्थानम्) इत्यादिषु बाह्यस्थानेषु न लभ्यते। तद्विपरीतम् ईश्वरः भवतः समीपे एव, भवतः स्वस्य चैतन्ये एव विद्यते।
कर्मकाण्डस्य तिरस्कारः
द्वितीयः पदः औपचारिकानि धार्मिकानि अनुष्ठानानि (क्रियाकर्म), तपः (योगः) वैराग्यं च ईश्वरप्राप्तेः मार्गत्वेन निराकरोति। कबीरः दृढं वदति यत् साधकः निष्ठया अवलोकनस्य क्षणमात्रेण एव ईश्वरं तत्क्षणे प्राप्तुं शक्नोति।
श्वासस्य प्रतीकत्वम्
अन्तिमा पङ्क्तिः वदति यत् ईश्वरः 'प्रत्येकस्मिन् श्वासे' (मूलपदम्: 'सब स्वासों की स्वास में') निवसति। अनेन सरलं, सर्वदा उपस्थितं ध्यानं सूच्यते: श्वासप्रश्वासस्य स्वाभाविकलयं प्रति अवधानेन मनुष्यः अत्रैव अधुना ईश्वरं साक्षात्करोति।
काव्यरूपम्
एतत् लघु भक्तिगीतरूपं 'पदम्' अस्ति, न तु दोहा-युग्मकम्। अस्य समापनं कबीरस्य विशिष्टया पङ्क्त्या 'कहैं कबीर' ('कबीरः वदति') इति भवति। एतत् तस्य मौखिकपरम्परायाः सामान्यं रूपम् अस्ति, यत् शिक्षां स्मर्तुं गातुं च सुलभां करोति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Sant Kabir
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत्र आत्मा स्वं युगे युगे योगिनं वदति, यः न आयाति न गच्छति, सर्वत्र वर्तते, स्वकीयायां कुटिकायां च सहजस्वेच्छया क्रीडति।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं लघु पदम्, यत् राम-गोविन्द-हरि-नाम गातुम् आदिशति, यतः अत्र न जपतपसी अपेक्षिते न व्ययः, यस्मिन् मुखे रामः नास्ति तत् धूलिपूर्णम्।
इदं कबीरस्य भजनम्, यत्र शरीरं सूक्ष्मवस्त्रवत् वर्ण्यते, रामनाम्ना रञ्जितं निर्मलं च प्रत्यर्पणीयम्, जीवनस्य क्षणभङ्गुरत्वं च स्मार्यते।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् आत्मरूपं हंसं तं देशं गन्तुम् आह्वयति यत्र प्रियतमः वसति, यत्र सदा पूर्णिमा, कोटिशः सूर्याश्च प्रकाशन्ते।
कबीरपन्थःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतकबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यस्मिन् गायकः वदति सः अन्तर्वासिनः प्रियतमस्य प्रेम्णा मत्तः अस्ति, अतः चातुर्येण प्रतीक्षया वा जगतः मैत्र्या वा तस्य प्रयोजनं नास्ति।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् मालवे उत्तरभारते च गानपरम्परायां गीयते। विवाहस्य अन्तिमयात्रायाश्च दृश्येन पृच्छ्यते नगरीं को ऽलुण्ठदिति, उत्तरं च लभ्यते यत् जगता सह सम्बन्धश्छिन्न इति।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् फकीर्याः सरलजीवनस्य महिमानं गायति: रामभजनस्य सुखं धनाढ्यतायां न लभ्यते, साहिबः च सन्तोषे मिलति।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् निराकारं प्रभुं सम्बोधयति विपरीतं जातं जगत् च वर्णयति: पाखण्डिनः सम्मानः, मिथ्यावादिनि विश्वासः, सन्ते सत्यवादिनि च कष्टम्।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् इमं संसारं परदेशं वदति यत्र स्थातव्यं नास्ति, तं कागदं कण्टकान् गुल्मांश्च इव वर्णयति, सद्गुरोः नाम च आश्रयं वदति।
कबीरनाम्ना प्रसिद्धं निर्गुणपदम्, यत् वदति सत्यः सद्गुरुः कः: यः सत्यप्रेम्णः चषकं पूरयति, नेत्रयोः आवरणम् अपनयति, निर्भयपदं च प्रापयति।
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता