श्लोक
हे बन्दे, तिमी मलाई कहाँ खोजिरहेछौ? म त तिम्रो नजिकै छु। न म मन्दिरमा छु, न म मस्जिदमा, न काबा वा कैलासमा।
श्लोक 1
न म कुनै क्रिया–कर्ममा छु, न योग वा वैराग्यमा। यदि साँचो खोजी गर्यौ भने, म तुरुन्तै भेटिनेछु—एक पलको खोजीमा।
श्लोक 2
कबीर भन्छन्, हे साधु भाइ, सुन—म हरेक श्वासको श्वासभित्र छु।
श्लोक 3
पृष्ठभूमि
कबीर भक्ति आन्दोलनका सन्त-कवि थिए, जुन भारतको यस्तो भक्ति परम्परा हो जसले औपचारिक धर्मभन्दा ईश्वरप्रतिको प्रत्यक्ष र व्यक्तिगत प्रेमलाई महत्त्व दियो। यो कविता प्रायः भजन (भक्ति गीत) का रूपमा सभाहरूमा गाइन्छ वा व्यक्तिगत ध्यानमा पाठ गरिन्छ। यसले कबीरको विशिष्ट शैली झल्काउँछ: सरल, प्रत्यक्ष, र सादगीमै चकित पार्ने, जसले श्रोतालाई बाहिर होइन भित्र हेर्न आग्रह गर्छ। यो पद लोकप्रिय र मुद्रित सङ्ग्रहहरूमा (हिन्दवी र कविताकोश दुवैमा) कबीरकै नाममा छ; तर हामी यसलाई कुनै विशेष पाण्डुलिपि वा बीजकसँग जोड्न सकेका छैनौं, र गाइने पाठहरूमा दोस्रो पङ्क्तिका शब्दहरू फरक-फरक छन्। ईश्वर कुनै मन्दिरभन्दा पनि नजिक, साधकको आफ्नै हृदय र श्वासमा छन् भन्ने भाव भगवद्गीता (१८.६१) मा पनि पाइन्छ: प्रभु सबै प्राणीको हृदयमा स्थित हुनुहुन्छ।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
रचयिता
यी पदहरू १४४०–१५१८ का रहस्यवादी कवि र सन्त कबीरका हुन्। उनका रचनाहरू हिन्दी, अवधी र ब्रजको मिश्रणमा रचिएका छन्, र उनले सङ्गठित धर्मभन्दा ईश्वरको प्रत्यक्ष, व्यक्तिगत अनुभवलाई रोजे।
मूल सन्देश
कबीर घोषणा गर्छन् कि ईश्वर मन्दिर, मस्जिद, कैलाश पर्वत (हिन्दू धर्मको पवित्र पर्वत) वा काबा (इस्लामको सबैभन्दा पवित्र स्थल) जस्ता बाहिरी ठाउँमा भेटिँदैनन्। बरु ईश्वर तपाईंको नजिकै, तपाईंकै आफ्नो चेतनाभित्र विद्यमान हुनुहुन्छ।
अनुष्ठानको अस्वीकार
दोस्रो पदले औपचारिक धार्मिक अभ्यास (क्रिया-कर्म), तपस्या (योग) र वैराग्य (वैराग) लाई ईश्वरतर्फको मार्गका रूपमा खारेज गर्छ। कबीरले खोजीकर्ताले क्षणभरको इमान्दार खोजीमै तुरुन्तै ईश्वर भेट्न सक्छ भन्ने जोड दिन्छन्।
श्वासको प्रतीक
अन्तिम पङ्क्तिले ईश्वर “सब स्वासों की स्वास में” (हरेक श्वासको श्वासमा) बस्छन् भन्छ। यसले सरल, सदा उपस्थित ध्यानतर्फ सङ्केत गर्छ: श्वास-प्रश्वासको स्वाभाविक लयमा ध्यान दिँदा मानिसले अहिले र यहीँ ईश्वरलाई अनुभव गर्न सक्छ।
काव्य रूप
यो एक पद हो, छोटो भक्ति गीत, दोहा (दोहा युग्म) होइन। यो कबीरको विशिष्ट छाप “कहैं कबीर” (कबीर भन्छन्) ले समाप्त हुन्छ, जुन उनको मौखिक परम्पराको विशेषता हो र जसले शिक्षालाई सजिलै याद गर्न र गाउन सजिलो बनाउँछ।
विषय अनुसार हेर्नुहोस्
Sant Kabir
यो भजन कबीरको एउटा प्रसिद्ध रचना हो, जसमा शरीरलाई रामको नाममा रँगिएको झीनो कपडा मानिएको छ र जसलाई दाग नलागाई फर्काउनुपर्ने सिकाइ दिइएको छ। साथै जीवन छोटो छ भन्ने सम्झना पनि दिलाइएको छ।
यो कबीरको एक प्रसिद्ध दोहा हो, जसले मीठो र शीतल वाणी बोल्ने महत्त्व सिकाउँछ। यसले अरूलाई शान्त पार्ने र आफैँ पनि शान्त हुने उपदेश दिन्छ।
कबीरको नाममा प्रचलित यो लोकप्रिय दोहा हो: अरूमा खराबी खोज्दा कोही खराब भेटिएन, तर आफ्नै मनमा खोज्दा आफूभन्दा खराब अरू कोही भेटिएन।
कबीर अन्नको एउटा चलिरहेको चक्कीमा दुई ढुङ्गाबीच पिसिँदै गरेको देखेर रोए: संसारको पिसाइमा द्वैतका बीच कोही पूरै सुरक्षित रहँदैन। नश्वरतामाथि कबीर दोहावलीको एउटा दोहा।
कबीर पन्थ बाट थप
सबै हेर्नुहोस्यो एउटा प्रसिद्ध दोहा हो जसले मानिसलाई कामलाई पछि नसार्न र हरेक पलको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्दछ। यसले जीवनको अनिश्चितता र सही समयमा सत्कर्म गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिन्छ।
कबीरको एउटा दोहा, जसले आध्यात्मिक विकास आफ्नै समयमा खुल्छ भन्छ, जस्तै रूखले आफ्नो ऋतु आउँदा मात्र फल दिन्छ।
कबीरको प्रसिद्ध दोहा (दोहावली २१०): पोथी पढ्दा पढ्दै संसार थाक्यो, तर पण्डित त्यही हो जसले प्रेमका ढाई आखर पढ्छ।
यो कबीर नामक सन्तको एक प्रसिद्ध दोहा (दुई पंक्तिको कविता) हो। यसमा उनले आफू सबैको भलो चाहने मानिसको रूपमा बजारमा उभिएको र कसैसँग न मित्रता न शत्रुता राख्ने आफ्नो भाव व्यक्त गरेका छन्।
कबीरको दोहा: शरीर बारम्बार मर्छ, तर इच्छा र तृष्णा कहिल्यै मर्दैन। माया, चञ्चल मन र त्याग्ने साधनामाथिको कबीर दोहावलीको एउटा पद।
यो कबीरको प्रसिद्ध भजन हो, जसमा चदरिया (वस्त्र) बुन्ने प्रक्रियालाई रूपक बनाएर मानव शरीर, योग साधना र आत्माको शुद्धताको कुरा गरिएको छ।
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित
