श्लोक
कबीर भन्छन्, जब हामी जन्मियौं, संसार हाँस्यो, हामी रोयौं। यस्तो कर्म गरेर जाऊँ कि हामी हाँसौं र संसार रोओस्।
श्लोक 1
यो चद्दर (शरीर) अत्यन्त पातलो छ, रामको नामरसले भिजेको छ। यो चद्दर अत्यन्त पातलो छ।
श्लोक 2
आठ कमल (चक्र) को चरखा बनाएर पाँच तत्वको पूनी (रुई) लिए। नौ-दस महिना बुन्न लाग्यो, तर मूर्खले यसलाई फोहोर बनायो। त्यो चद्दर अत्यन्त पातलो छ, रामको नामरसले भिजेको।
श्लोक 3
जब मेरो चद्दर बनेर घर आयो, तब रंगरेज (रङ लगाउने) लाई दिएँ। रंगरेजले यस्तो रङ रङ्यो कि त्यो अत्यन्त रातो (प्रेमपूर्ण) भयो। त्यो चद्दर अत्यन्त पातलो छ, रामको नामरसले भिजेको।
श्लोक 4
चद्दर ओढेर शङ्का नगर, यो तिमीलाई दुई दिन (अल्पकाल) का लागि दिइएको छ। मूर्ख मानिसहरूले यो भेद बुझ्दैनन्, दिन-दिन यसलाई फोहोर बनाउँछन्। त्यो चद्दर अत्यन्त पातलो छ, रामको नामरसले भिजेको।
श्लोक 5
ध्रुव, प्रह्लाद र सुदामाले यो चद्दर ओढे, शुकदेवले यसलाई निर्मल बनाए। दास कबीरले यसलाई यस्तै ओढे कि ज्यूँको त्यूँ राखिदिए। त्यो चद्दर रामको नामरसले भिजेको छ, अत्यन्त पातलो छ।
श्लोक 6
पृष्ठभूमि
यो भजन १५औँ शताब्दीका भक्तिकालीन बुनकर-कवि कबीरको रचना मानिन्छ, जसलाई कबीर पन्थ र सन्त मत परम्परामा तथा सिख भक्ति-स्मृतिमा समेत आदरपूर्वक स्मरण गरिन्छ। यसको मुख्य प्रतीक 'चदरिया' हो, जो मानव शरीरलाई जनाउने झीनो कपडा हो: आठ कमलको चरखा, पाँच तत्वको पुनी, गर्भमा नौ-दस महिनाको बुनाई र रंगरेजका रूपमा परमेश्वर। अन्तिम पदमा ध्रुव, प्रह्लाद, सुदामा र शुकदेवको नाम आउँछ, जसले यो कपडा कुनै दाग नलागी ओढे। उनीहरूका कथा भागवत पुराणमा छन् (ध्रुव 4.8-4.12, प्रह्लाद 7.4-7.10, सुदामा 10.80-81)। 'झीनी झीनी बीनी चदरिया' पद धेरै पाठमा प्रचलित छ (कविता कोशमा इडा र पिङ्गला नाडीमा आधारित पाठ छ)। यस पृष्ठले भजनको रूपमा सामान्यतया गाइने संस्करण पछ्याउँछ, जसमा 'कबीरा जब हम पैदा हुए' दोहा, जसलाई लोकमान्यता अनुसार कबीरको मानिन्छ, टेकअघि राखिएको छ।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
शरीरलाई कपडाको रूपक
'चदरिया' (झीनो कपडा) मानव शरीरको प्रतीक हो, जो आठ कमल (आठ प्रकारको प्रकृति वा चक्र) र पाँच तत्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) बाट बुनिएको मानिन्छ। 'नौ-दस महिना' गर्भमा बस्ने समयलाई जनाउँछ, र 'मूर्ख (अज्ञानी) ले यसलाई फोहोर बनायो' भन्ने पंक्तिले अज्ञानले शरीरलाई सांसारिकताले मैलो पार्छ भन्ने देखाउँछ।
रंगरेजका रूपमा परमेश्वर
कपडा रंगरेजलाई दिने पंक्तिले शरीरलाई दिव्य सत्तामा समर्पण गर्नुलाई जनाउँछ। रंगरेजले यसलाई गाढा रातो रङ्गमा रङ्गिदिन्छ, जुन प्रेम, भक्ति र त्यागको रङ्ग हो। यो ईश्वरकृपाबाट हुने अन्तिम रूपान्तरण हो।
शरीरलाई पूर्ण बनाउने सन्तहरू
भजनले ध्रुव, प्रह्लाद, सुदामा र शुकदेवलाई यो शरीररूपी कपडा दाग नलागी ओढ्ने व्यक्तिका रूपमा सूचीबद्ध गर्छ। ध्रुव र प्रह्लाद अटल भक्त थिए, सुदामामा अत्यन्त गरिबी र भक्ति थियो, र शुकदेव ब्रह्मचारी ऋषि थिए। कबीर भन्छन् कि उनले यसलाई दिइएजस्तै ज्यूँको त्यूँ राखे, अर्थात् उनले आफ्नो शरीर शुद्ध रूपमा परमेश्वरलाई फिर्ता गरे।
आरम्भिक दोहाको अर्थ
'कबीरा जब हम पैदा हुए, जग हँसे हम रोए' भन्ने दोहा, जसलाई लोकमान्यता अनुसार कबीरको मानिन्छ, यहाँ 'चदरिया' अघिको प्रस्तावनाका रूपमा गाइन्छ। यसले जन्ममा संसारको सांसारिक हर्ष र जन्म-मृत्युको चक्रमा प्रवेश गर्दा आत्माको पीडा बीचको भिन्नता देखाउँछ। लक्ष्य यस्तो जीवन बिताउनु हो कि मृत्युमा आत्मा हाँसोस् र संसार रोओस्, अर्थात् अनन्तका लागि बाँचिएको जीवन।
संरचना र टेक
भजन टेकको वरिपरि बनेको छ: 'चदरिया झीनी रे झीनी, राम नाम रस भीनी' (कपडा अत्यन्त झीनो छ, रामनामको रसमा भिजेको छ)। यो दोहोरिने टेकले निरन्तर ईश्वरस्मरणले शरीरलाई निर्मल र हलुङ्गो राख्छ भन्ने जोड दिन्छ, जसरी झीनो कपडा ईश्वरप्रेममा भिजेको हुन्छ।
विषय अनुसार हेर्नुहोस्
Rama
तुलसीदासले रचेको मानिने हनुमानको द्रुत रक्षाको आह्वान गर्ने भक्ति स्तोत्र, जो साहस, बाधा हटाउन र कठिनाइबाट राहतका लागि पाठ गरिन्छ।
भगवान हनुमानको शक्ति, बुद्धि र रामप्रतिको भक्तिको स्तुतिमा गोस्वामी तुलसीदासद्वारा रचित तेइतालीस पदको अवधी स्तोत्र (दोहाले घेरिएका चालीस चौपाइ), हिम्मत र सुरक्षाका लागि पाठ गरिन्छ।
भगवान रामको स्तुति गर्ने हिन्दी चालीसा: उनका गुण र कार्यहरू, उनको नामको कृपा, र श्रद्धापूर्वक पाठ गर्नेहरूका लागि प्रतिज्ञा गरिएका आशीर्वादहरू।
आठ श्लोक र अन्तिम फलश्रुति श्लोकले भगवान विष्णुलाई कृष्ण र रामका रूपमा उनका दिव्य नामहरू सूचीबद्ध गरी सम्मान गर्छन्, जुन आशीर्वाद र रक्षाका लागि जप गरिन्छ।
कबीर पन्थ बाट थप
सबै हेर्नुहोस्यी पंक्तिहरूमा कबीरले भन्नुभएको छ कि परमात्मा मन्दिर, मस्जिद, काबा वा कैलासमा मात्र छैन, तर उहाँ त हरेक व्यक्तिको नजिकै र हरेक सासको साथमा हुनुहुन्छ। खोजी गर्नेले एकै पलमा उहाँलाई पाउन सक्छ।
कबीरको नाममा प्रचलित यो लोकप्रिय दोहा हो: अरूमा खराबी खोज्दा कोही खराब भेटिएन, तर आफ्नै मनमा खोज्दा आफूभन्दा खराब अरू कोही भेटिएन।
यो कबीरको एक प्रसिद्ध दोहा हो, जसले मीठो र शीतल वाणी बोल्ने महत्त्व सिकाउँछ। यसले अरूलाई शान्त पार्ने र आफैँ पनि शान्त हुने उपदेश दिन्छ।
यो एउटा प्रसिद्ध दोहा हो जसले मानिसलाई कामलाई पछि नसार्न र हरेक पलको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्दछ। यसले जीवनको अनिश्चितता र सही समयमा सत्कर्म गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिन्छ।
कबीरको एउटा दोहा, जसले आध्यात्मिक विकास आफ्नै समयमा खुल्छ भन्छ, जस्तै रूखले आफ्नो ऋतु आउँदा मात्र फल दिन्छ।
कबीरको प्रसिद्ध दोहा (दोहावली २१०): पोथी पढ्दा पढ्दै संसार थाक्यो, तर पण्डित त्यही हो जसले प्रेमका ढाई आखर पढ्छ।
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित
