ਤੁਕਾਂ
ਕਬੀਰ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ, ਜਗ ਹੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਰੋਇਆ ਅਜਿਹੀ ਕਰਨੀ ਕਰ ਚੱਲਾਂ, ਮੈਂ ਹੱਸਾਂ, ਜਗ ਰੋਵੇ
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਅੱਠ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਚਰਖਾ ਬਣਾਇਆ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਣੀ ਨੌ-ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਬੁਣਨ ਲੱਗੇ, ਮੂਰਖ ਨੇ ਮੈਲੀ ਕੀਤੀ; ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਜਦ ਮੇਰੀ ਚਾਦਰ ਬੁਣ ਕੇ ਘਰ ਆਈ, ਰੰਗਰੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਰੰਗਰੇਜ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਰੰਗ ਰੰਗਿਆ ਕਿ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਚਾਦਰ ਓਢ ਕੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰ, ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦਿਨ-ਦਿਨ ਮੈਲੀ ਕੀਤੀ; ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਧਰੁਵ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਸੁਦਾਮਾ ਨੇ ਚਾਦਰ ਓਢੀ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਕੀਤੀ ਦਾਸ ਕਬੀਰ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਓਢੀ, ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਧਰ ਦਿੱਤੀ; ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ, ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਭਜਨ ਕਬੀਰ ਜੀ (15ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ-ਕਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਬੀਰ ਪੰਥ ਅਤੇ ਸੰਤ ਮਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਗਤੀ-ਸਿਮਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ‘ਚਦਰੀਆ’ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹੀਨ ਚਾਦਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਠ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਖੱਡੀ-ਚਰਖ਼ਾ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਤੋਂ ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਬੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਰੰਗਰੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਆਖ਼ਰੀ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਸੁਦਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦਾਗ਼ ਓੜ੍ਹਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹਨ (ਧ੍ਰੁਵ 4.8-4.12, ਪ੍ਰਹਲਾਦ 7.4-7.10, ਸੁਦਾਮਾ 10.80-81)। ‘ਝੀਨੀ ਝੀਨੀ ਬੀਨੀ ਚਦਰੀਆ’ ਪਦ ਕਈ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ (ਕਵਿਤਾਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੜਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਪਾਠ ਹੈ); ਇਹ ਪੰਨਾ ਭਜਨ ਵਜੋਂ ਆਮ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਾਠ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਕਬੀਰਾ ਜਬ ਹਮ ਪੈਦਾ ਹੁਏ’ ਦੋਹਾ, ਜੋ ਲੋਕ-ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
Sant Kabir ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਚਾਦਰ ਰੂਪੀ ਸਰੀਰ
ਇਹ ਭਜਨ “ਚਦਰੀਆ ਝੀਨੀ ਰੇ ਝੀਨੀ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਰਸ ਭੀਨੀ” (ਚਾਦਰ ਬਹੁਤ ਮਹੀਨ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਹੈ) ਦੀ ਟੇਕ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਚਦਰੀਆ, ਭਾਵ ਮਹੀਨ ਚਾਦਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਟੇਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਖੱਡੀ ਦਾ ਰੂਪਕ
ਇਹ ਚਾਦਰ ਅੱਠ ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਖ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼) ਦੀ ਪੂਣੀ ਨਾਲ ਬੁਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੁਣਨ ਦੇ ਨੌਂ-ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਮੂਰਖ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਰੰਗਰੇਜ਼ ਰੂਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ
ਚਾਦਰ ਰੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਜਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮਿਲੀ
ਭਜਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਾਦਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਓੜ੍ਹੋ। ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖਿਆ
ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਧਰੂ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਸੁਦਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦਾਗ਼ ਦੇ ਓੜ੍ਹਿਆ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓੜ੍ਹਿਆ ਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ।
ਆਰੰਭਿਕ ਦੋਹਾ
“ਜਬ ਹਮ ਪੈਦਾ ਹੂਏ, ਜਗ ਹੱਸੇ, ਹਮ ਰੋਏ।” ਇਹ ਦੋਹਾ, ਜੋ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੇਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਜੀਓ ਕਿ ਵਿਦਾਇਗੀ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਹੱਸੀਏ ਅਤੇ ਜਗ ਰੋਵੇ।
ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ ਕਰੋ
Rama
ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤੀ ਸਤੋਤਰ, ਜੋ ਹੌਸਲੇ, ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਤਿਤਾਲੀ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਵਧੀ ਭਜਨ (ਦੋਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਚਾਲੀ ਚੌਪਾਈਆਂ), ਭਗਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਚਾਲੀਸਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ।
ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲਸ਼ਰੁਤੀ ਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਪੰਥ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਯੋਗੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਦ, ਜੋ ਰਾਮ, ਗੋਵਿੰਦ, ਹਰੀ ਨਾਮ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਪ-ਤਪ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਖ਼ਰਚ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ ਹੰਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਾਈ, ਉਡੀਕ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਯਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਾਇਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਗਰੀ ਕਿਸ ਨੇ ਲੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੇ ਸਰਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ-ਭਜਨ ਦਾ ਸੁਖ ਅਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਬਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ