ਤੁਕਾਂ
ਹੇ ਬੰਦੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਭਾਲਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹਾਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਾਬੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਨਾ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਨਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਖੋਜੀ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਕਬੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਭਰਾਵੋ, ਹੇ ਸਾਧੋ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਪਿਛੋਕੜ
ਕਬੀਰ ਜੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀ-ਸੰਤ ਸਨ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਰਸਮੀ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ, ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਭਜਨ (ਭਗਤੀ ਗੀਤ) ਵਜੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਸਾਦੀ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ (ਹਿੰਦਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਕੋਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ); ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਬੀਜਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਵ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਸਾਧਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ (18.61) ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
Sant Kabir ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾਕਾਰ
ਇਹ ਬੰਦ ਕਬੀਰ ਜੀ (1440–1518) ਦੇ ਹਨ, ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਿੰਦੀ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ, ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ।
ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼
ਕਬੀਰ ਜੀ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬਤ) ਜਾਂ ਕਾਬੇ (ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ।
ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਕਾਰ
ਦੂਜਾ ਬੰਦ ਰਸਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਕਿਰਿਆ-ਕਰਮ), ਤਪੱਸਿਆ (ਯੋਗ) ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ (ਬੈਰਾਗ) ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਾਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੋਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਭਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ।
ਸਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ “ਹਰ ਸਾਹ” (ਸਭ ਸਵਾਸਾਂ ਕੀ ਸਵਾਸ ਮੇਂ) ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਲ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਧਿਆਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਸਾਹ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੈਅ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਹੁਣੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਾਵਿ-ਰੂਪ
ਇਹ ਇੱਕ ਪਦ ਹੈ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਗਤੀ ਗੀਤ, ਦੋਹਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਛਾਪ (‘ਕਹੈਂ ਕਬੀਰ’, ਕਬੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ) ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ ਕਰੋ
Sant Kabir
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਯੋਗੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਦ, ਜੋ ਰਾਮ, ਗੋਵਿੰਦ, ਹਰੀ ਨਾਮ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਪ-ਤਪ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਖ਼ਰਚ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਭਜਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨ ਚਾਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ਼ ਮੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਚੇਤਾ ਵੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਛੋਟਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ ਹੰਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਕਬੀਰ ਪੰਥ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਤੁਰਾਈ, ਉਡੀਕ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਯਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਾਇਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਗਰੀ ਕਿਸ ਨੇ ਲੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੇ ਸਰਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ-ਭਜਨ ਦਾ ਸੁਖ ਅਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਬਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਾਖੰਡੀ ਦਾ ਆਦਰ, ਝੂਠੇ ਦਾ ਭਰੋਸਾ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਠਿਨਾਈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬੇਗਾਨਾ ਦੇਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼, ਕੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ: ਜੋ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ