Bharat Devotion
Embroidered artwork for મને ક્યાં શોધે છે?: Sant Kabir seated at his weaving loom with an ektara, in an embroidered riverside scene

મને ક્યાં શોધે છે?

આ કબીરનું પ્રસિદ્ધ ભજન છે, જેમાં તેઓ સમજાવે છે કે ભગવાન કોઈ દૂરના મંદિર, મસ્જિદ, કાબા કે કૈલાસમાં નથી, પણ દરેક શ્વાસમાં અને તમારી નજીક જ છે. શ્રદ્ધાથી શોધો તો તરત જ મળી જશે.

શ્લોકો

મોકોં કહાઁ ઢૂઁઢે બંદે, મૈં તો તેરે પાસ મેં ના મૈં દેવલ ના મૈં મસજિદ, ના કાબે કૈલાસ મેં

શ્લોક 1

ના તો કૌન ક્રિયા-કર્મ મેં, નહીં યોગ બૈરાગ મેં ખોજી હોય તો તુરતૈ મિલિહૌં, પલ ભર કી તલાસ મેં

શ્લોક 2

કહૈં કબીર સુનો ભાઈ સાધો, સબ સ્વાઁસોં કી સ્વાઁસ મેં

શ્લોક 3

પૃષ્ઠભૂમિ

આ ભજન ૧૫મી સદીના સંત કબીરનું છે, જેઓ ભક્તિ આંદોલનના કવિ-સંત હતા. આ ભારતીય ભક્તિપરંપરા ઔપચારિક ધર્મને બદલે ઈશ્વર સાથેના સીધા, વ્યક્તિગત પ્રેમ પર ભાર મૂકતી હતી. આ પદ ઘણી વાર ભક્તિ-સભાઓમાં ભજન તરીકે ગવાય છે અથવા વ્યક્તિગત ધ્યાનમાં પઠવાય છે. તે કબીરની લાક્ષણિક શૈલીને દર્શાવે છે: સાદું, સીધું અને સરળતામાં ચોંકાવનારું, જે શ્રોતાને બહાર નહીં પણ અંદર જોવા પ્રેરે છે. આ પદ લોકપ્રિય અને મુદ્રિત સંગ્રહોમાં (હિન્દવી અને કવિતાકોશ બંનેમાં) કબીરના નામે મળે છે; પરંતુ અમને તેને કોઈ ચોક્કસ હસ્તપ્રત અથવા બીજક સાથે જોડી શકાયું નથી, અને ગાયનના પાઠોમાં બીજી પંક્તિના શબ્દો જુદા મળે છે. ઈશ્વર કોઈ પણ મંદિર કરતાં વધુ નજીક, સાધકના પોતાના હૃદય અને શ્વાસમાં છે, એ ભાવ ભગવદ્ગીતા (૧૮.૬૧)માં પણ વ્યક્ત થયો છે: પ્રભુ સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં બિરાજમાન છે.

આ પાઠ વિશે

રચયિતા: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi

A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.

શું તમે જાણો છો?

રચયિતા

આ પદો કબીર (૧૪૪૦–૧૫૧૮)ના છે, જે ૧૫મી સદીના ભારતીય રહસ્યવાદી કવિ અને સંત હતા. તેમની રચનાઓ હિંદી, અવધી અને બ્રજના મિશ્રણમાં છે, અને તેમણે સંગઠિત ધર્મને નકારીને ઈશ્વરના સીધા, વ્યક્તિગત અનુભવ પર ભાર મૂક્યો.

મુખ્ય સંદેશ

કબીર જાહેર કરે છે કે ઈશ્વર મંદિર, મસ્જિદ, કૈલાશ પર્વત (હિંદુ ધર્મનો પવિત્ર પર્વત) કે કાબા (ઇસ્લામનું સૌથી પવિત્ર સ્થાન) જેવાં બાહ્ય સ્થળોમાં નથી. તેના બદલે ઈશ્વર તમારી સાથે જ છે, તમારી પોતાની ચેતનામાં.

કર્મકાંડનો અસ્વીકાર

બીજો શ્લોક ઔપચારિક ધાર્મિક ક્રિયાઓ (ક્રિયા-કર્મ), તપ (યોગ) અને વૈરાગ્ય (વૈરાગ)ને ઈશ્વર સુધીના માર્ગ તરીકે નકારે છે. કબીર આગ્રહ રાખે છે કે સાચો શોધક ઉત્કટ દૃષ્ટિની એક ક્ષણમાં જ દિવ્યને પામી શકે છે.

શ્વાસનું પ્રતીક

સમાપન પંક્તિ કહે છે કે દિવ્ય “સબ સ્વાંસોં કી સ્વાંસ મેં” (દરેક શ્વાસના શ્વાસમાં) વસે છે. આ એક સરળ, સદા હાજર ધ્યાન તરફ નિર્દેશ કરે છે: શ્વસનની કુદરતી લયમાં ધ્યાન આપવાથી માણસ અહીં અને અત્યારે ઈશ્વરને અનુભવી શકે છે.

કાવ્યરૂપ

આ એક પદ છે, એટલે કે ટૂંકું ભક્તિગીત, દોહા જેવો દ્વિપદી શ્લોક નહીં. અંતે કબીરની લાક્ષણિક પંક્તિ (“કહૈ કબીર”, કબીર કહે છે) આવે છે, જે તેમની મૌખિક પરંપરાનું સ્વરૂપ છે અને ઉપદેશને યાદ રાખવા તથા ગાવામાં સરળ બનાવે છે.

વિષય પ્રમાણે બ્રાઉઝ કરો

Sant Kabirની સંપૂર્ણ સ્તુતિ અને પાઠ

Sant Kabir

Sant Kabirનું બધું જુઓ →

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જેમાં આત્મા પોતાને યુગોયુગનો યોગી કહે છે, જે આવતો નથી કે જતો નથી, સર્વત્ર છે અને પોતાની જ મઢીમાં સહજ સ્વેચ્છાએ રમે છે.

ભજન4

કબીરના નામે પ્રચલિત નાનકડું પદ, જે રામ, ગોવિંદ, હરી નામ ગાવાનું કહે છે, કારણ કે તેમાં ન જપ-તપ જોઈએ ન ખર્ચ, અને જે મુખમાં રામ નથી તે ધૂળથી ભરેલું છે.

ભજન4

કબીરનું ભજન: શરીરને ઝીણી ચદરની ઉપમા આપી, રામનામના રંગે રંગી, કલંક વિના પાછી સોંપવાની વાત કરે છે, અને જીવન ક્ષણભંગુર છે એવી સ્મૃતિ કરાવે છે.

ભજન6

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે આત્મા રૂપી હંસને તે દેશમાં ચાલવા બોલાવે છે જ્યાં પ્રિયતમ વસે છે, જ્યાં સદા પૂનમ છે અને કરોડો સૂર્ય પ્રકાશે છે.

ભજન3

કબીર પંથ માંથી વધુ

બધું જુઓ

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જેમાં ગાયક કહે છે કે તે અંદર વસેલા પ્રિયતમના પ્રેમમાં મસ્ત છે, તેથી તેને ચતુરાઈ, રાહ જોવા કે દુનિયાની યારી સાથે કશું કામ નથી.

ભજન5

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે માળવા અને ઉત્તર ભારતની ગાયન-પરંપરામાં ગવાય છે. લગ્ન અને અંતિમ યાત્રાના એક દૃશ્ય દ્વારા પૂછવામાં આવે છે કે નગરી કોણે લૂંટી, અને ઉત્તર મળે છે કે જગત સાથેનો નાતો તૂટી ગયો.

ભજન6

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે ફકીરીના સાદા જીવનનો મહિમા ગાય છે: રામ-ભજનનું સુખ અમીરીમાં મળતું નથી અને સાહેબ સબૂરીમાં મળે છે.

ભજન5

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે નિરાકાર પ્રભુને સંબોધિત છે અને ઊંધું થઈ ગયેલા જગતનું વર્ણન કરે છે: પાખંડીનું સન્માન, જૂઠાનો ભરોસો, અને સંત તથા સત્યવાદીના ભાગે કઠણાઈ.

ભજન6

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે આ જગતને પરાયો દેશ કહે છે જ્યાં રહેવાનું નથી, તેને કાગળ, કાંટા અને ઝાડી જેવું ગણાવે છે, અને સદ્ગુરુના નામને આશરો કહે છે.

ભજન3

કબીરના નામે પ્રચલિત નિર્ગુણ પદ, જે કહે છે કે સાચા સદ્ગુરુ કોણ: જે સત્ય પ્રેમનો પ્યાલો ભરે છે, આંખોનો પડદો હટાવે છે અને નિર્ભય પદ સુધી પહોંચાડે છે.

ભજન4