संकटमोचनहनुमानाष्टकम् — सर्वविघ्ननिवारकहनुमत्स्तोत्रम्
अष्टभिर्भूषितमिदं स्तोत्रं श्रीहनुमन्तं 'संकटमोचन' इति प्रशंसति। प्रत्येकं श्लोके रामायणे विविधं संकटं वर्णितम् — बाल्ये सूर्यग्रसनदा आरभ्य युद्धे लक्ष्मणप्राणरक्षणपर्यन्तम् — अन्ते च प्रतिवचनम्: 'संकटमोचननाम तव जगति कः न जानाति?'
पद्यानि
अत्रारभ्यते श्रीहनुमतः संकटमोचनस्य पवित्रं स्तोत्रं, मत्तगयन्दच्छन्दसा निबद्धं, यः सर्वेषां दुःखनिवारकं प्रभुं स्तौति।
श्लोकः 1
बाल्ये त्वया सूर्यो ग्रस्तः, ततः त्रयो लोकास्तिमिरेऽन्धे निमग्नाः। भयं समस्तं जगद् व्याप्तवान्, न चान्येन केनापि तद् दुर्योगं निवारयितुं शक्यत। देवैः आगत्य प्रार्थिते त्वया सूर्यो विसृष्टः, दुःखं निवारितं च। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (१)
श्लोकः 2
यदा वानरराजः सुग्रीवः बलिभयात् पर्वते न्यवसत्, महाप्रभोः आगमनमार्गम् अवलोकयन्, तदा महर्षिः चकितः भूत्वा उवाच, किन्तु त्वं ब्राह्मणरूपं धृत्वा प्रभुं समुपागत्य स्वामिनः दुःखं नाशितवान्। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (२)
श्लोकः 3
यदा त्वम् अङ्गदेन सह सीतान्वेषणाय गतः, तदा वानरराजः अवदत् सीतावार्त्तां विना त्वं जीवितः न प्रत्यागमिष्यसि। त्वं समुद्रतीराणि सर्वाणि पर्यटन् श्रान्तः जातः, परं ततः सीतायाः वार्त्तां आनीय प्राणान् अरक्षः। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (३)
श्लोकः 4
यदा रावणः सीतां त्रासयन् आसीत्, तदा सा सर्वाभ्यः राक्षसीभ्यः दुःखं प्रकाश्य अवदत्। तस्मिन् समये हे महाप्रभो हनुमन्, त्वं गत्वा महाराक्षसान् अवधीः। यथा सीता अशोकवनाद् अग्निम् इच्छति स्म, तथा त्वं तस्यै अङ्गुलीयकं दत्त्वा शोकं नाशितवान्। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (४)
श्लोकः 5
यदा रावणपुत्रे हते सति लक्ष्मणः महता शरेण वक्षसि विद्धः, प्राणाः अपगच्छन्तः, तदा त्वं वैद्यं सुषेणं आनीय, द्रोणगिरिं वहन्, जीवनदायिनौषधिं हस्ते गृहीत्वा आगत्य लक्ष्मणस्य प्राणान् रक्षितवान्। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (५)
श्लोकः 6
यदा रावणः अज्ञानात् युद्धम् अकरोत्, त्वं च शिरसि प्रक्षिप्तेन नागपाशेन बद्धः, तदा श्रीरामसहिता सर्वा सेना महता संकटेन मोहिता अभूत्। ततः त्वं गरुडं आनीय पाशान् छित्त्वा महद्भयं निवारितवान्। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (६)
श्लोकः 7
यदा अहिरावणः भ्रात्रा सह रामलक्ष्मणौ पातालं नीतवान्, तत्र देवीं पूजयित्वा बलिं दातुं विचार्य, तदा त्वं तत्क्षणात् तस्य साहाय्यार्थं प्राप्तः, अहिरावणं तत्सैन्येन सह नाशितवान्। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (७)
श्लोकः 8
हे महावीर, हे प्रभो, देवेभ्यः महत् कार्यं कृतं त्वया, विचार्य च। मम दरिद्रस्य का पीडा त्वया न निवारयितुं शक्या? हे महाहनुमन्, मम यत् किमपि संकटं भवेत्, तत् शीघ्रं निवारय। जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्? (८)
श्लोकः 9
तव शरीरं रक्तवर्णं, रक्तदीप्तिश्च प्रकाशते, रक्तवर्णा च लाङ्गूलं दृश्यते। तव देहः वज्रसदृशः, त्वं दैत्यानां नाशकः। विजय, विजय, विजय ते, हे दीप्तिमत्वानरेश्वर!
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
भौमवासरः स्थिरवासरः च
प्रातःकाले अथवा सन्ध्यासमये
सिन्दूरं, चम्पकतैलं, तुलसीमाला, मोदकाः च
- अतुलितबलं, धैर्यं, सर्वभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
इदं भक्तिपरं स्तोत्रं 'संकटमोचनहनुमानाष्टकम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् — 'अष्टकम्' इत्यष्टानां श्लोकानां काव्यम्। इदं षोडशशताब्द्या कवि-सन्त-तुलसीदासेन विरचितम्, येन प्रसिद्धं हनुमान्चालीसा अपि लिखितम्। परम्परया हिन्दुभिः गुरुवासरे शनिवासरे वा, संकटकाले वा, हनुमतः संरक्षणं साहसं च प्राप्तुं पठ्यते। प्रत्येकं श्लोके प्राचीनमहाकाव्यरामायणस्य भिन्नं कथानकं स्मर्यते, येन हनुमान् कथं संकटानि निवारितवान्, आपन्नान् रक्षितवांश्च।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ज्ञातव्य-विशेषः
काव्यच्छन्दः
इदं स्तोत्रं मत्तगयन्द वृत्तेन लिखितम् — संस्कृत-व्युत्पन्नं शास्त्रीयं छन्दः, यस्मात् प्रत्येकं पद्यं गजेन्द्रस्य गतिरिव गम्भीरा भवति (नाम्नः शाब्दिकार्थः 'गजगतिः' इति)। इदम् अष्टकम् — अष्टानां पद्यानां समूहः — प्रत्येकं पद्यं हनुमन्तं 'संकटमोचन' इति स्तुवता समानेन ध्रुवपदेन समाप्यते।
ध्रुवपदस्य तात्पर्यम्
प्रतिपद्यं प्रान्ते आवर्त्यमानः पादः — 'को नहिं जानत है जग में, कपि संकट मोचन नाम तिहारो' — इति अस्य भावानुवादः — 'अस्मिन् जगति कः न जानाति यत् तव नाम संकटमोचनम्, हे कपे?' इति। एषः ध्रुवपादः समग्रायाः रचनायाः केंद्रं भवति, श्रोतॄणां स्मारयति यत् हनुमतः मुख्यं स्वरूपं तस्य सर्वसंकटविलयनकर्तृत्वम्।
प्रथमश्लोकः — सूर्यकथा
प्रथमश्लोके प्रसिद्धं बाल्यकथानकं स्मर्यते, यत्र हनुमान् उद्यन्तं सूर्यं फलं मत्वा ग्रसितवान्, तेन त्रयो लोकाः अन्धकारे निमग्नाः। देवाः तं प्रार्थयन् मोचनाय, स च मुमोच — आदित एव समस्यानिवारकत्वेन तस्य भूमिका स्थापिता।
द्वितीयश्लोकः — ऋषिशापः
अयं श्लोकः तं समयं सूचयति यदा युवा हनुमान् ध्यानस्थान् ऋषीन् उपद्रवति स्म। क्रोधात् महर्षिः तं शशाप यत् अन्येन स्मारितः सन् यावत् स्वशक्तिं विस्मरेत् — इत्येतत् प्रमुखं कथानकं येन स्पष्टी भवति यत् सीतान्वेषणसमये हनुमान् किमर्थं स्वसामर्थ्यं ज्ञातुं प्रोत्साहनम् आवश्यकत।
पञ्चमश्लोकः — संजीवनीम्
अयं श्लोकः तं क्षणं वर्णयति यदा लक्ष्मणः प्राणहरबाणेन हतः मरणासन्नः अभवत्। हनुमान् हिमालयं प्रति उत्पत्य संजीवनीं जीवनसंधायिनीम् ओषधिम् अन्तर्गतं द्रोणगिरिं समग्रम् उत्पाट्य रणभूमिम् आनीय लक्ष्मणस्य जीवितं रक्षितवान्।
षष्ठश्लोकः — नागपाशः
महासंग्रामे रावणः मायिकेन नागास्त्रेण रामं, लक्ष्मणं, समग्रं च कपिसैन्यं मोहावस्थायाम् आबध्नात्। हनुमान् गरुडम् आहूय — सर्पाणां स्वाभाविकं शत्रुं दिव्यं खगेश्वरम् — यः तत्क्षणात् सर्वान् मुक्तवान् — इति दर्शयति हनुमतः प्रज्ञां, समुचिते समये समुचितं साहाय्यम् आह्वातुम्।
सप्तमश्लोकः — अहिरावणकथानकम्
अयं श्लोकः अल्पविदितं किन्तु नाटकीयं कथानकं कथयति — अहिरावणः, पाताललोकस्य राक्षसराजः, यः रामलक्ष्मणौ अपहृतवान्। हनुमान् तौ अनुसृत्य पातालं गत्वा देवीम् उपास्य एकाकी अहिरावणं तत्सैन्यं च निर्ममाथ, उभौ भ्रातरौ यज्ञवेदीतः रक्षितवान्।
Hanuman
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता