સંકટ મોચન હનુમાન અષ્ટક
સંકટ હરનાર
હનુમાનને સંકટ મોચન તરીકે સ્તુતિ કરતા આઠ શ્લોકો, જેમાં રામાયણમાં તેમણે કરેલા ઉદ્ધારના પ્રસંગો સ્મરાય છે; દરેક શ્લોક એક જ ટેકથી પૂરો થાય છે.
શ્લોકો
આ સંકટમોચન હનુમાનાષ્ટકની રચના મત્તગયંદ છંદમાં કરવામાં આવી છે.
શ્લોક 1
બાળપણમાં તમે સૂર્યને ગળી ગયા, તેથી ત્રણેય લોકમાં અંધારું થઈ ગયું. આખા જગતને તેનાથી ભય લાગ્યો અને આ સંકટ કોઈનાથી ટળી શકતું ન હતું. પછી દેવતાઓ આવીને પ્રાર્થના કરી, ત્યારે તમે સૂર્યને છોડી દીધો અને કષ્ટનો નિવારણ કર્યો. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 2
બાલીના ભયથી વાનરરાજ સુગ્રીવ પર્વત પર રહેતા હતા અને મહાપ્રભુ શ્રીરામ માર્ગ જોતા હતા. ત્યારે મહામુનિ મતંગ ચમકીને શાપ આપ્યો – પછી શું વિચારણાની જરૂર હતી? તમે બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને મહાપ્રભુને લાવ્યા અને તેથી તમારા ભક્તના શોકનો નિવારણ કર્યો. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 3
અંગદ સાથે તમે સીતાની શોધમાં ગયા. વાનરરાજ સુગ્રીવે આ વાણી ઉચ્ચારી: ‘જો સીતાની ખબર લાવ્યા વિના અહીં પગ મૂકશો તો જીવતા નહીં બચો.’ બધા સમુદ્રતટને શોધીને થાકી ગયા, પછી તમે સીતાની સુધા લાવીને પ્રાણ બચાવ્યા. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 4
રાવણે સીતાને ત્રાસ આપ્યો અને તે બધી રાક્ષસીઓને કહીને શોકનિવારણ કરતી હતી. તે સમયે, હે હનુમાન મહાપ્રભુ, તમે જઈને મોટા રાક્ષસોને મારી નાખ્યા. સીતા અશોક વાટિકામાં આગ લગાવવા ઇચ્છતી હતી, પણ તમે પ્રભુની મુદ્રિકા આપીને તેમના શોકનો નિવારણ કર્યો. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 5
લક્ષ્મણના હૃદયમાં બાણ લાગ્યો, ત્યારે તેઓ રાવણના પુત્ર ઇન્દ્રજીત દ્વારા માર્યા ગયા એમ સમજીને પ્રાણ ત્યજવા લાગ્યા. પછી તમે વૈદ્ય સુષેણને સાથે લઈને ઘરે લાવ્યા અને તરત જ દ્રોણગિરિ પર્વતને ઉખાડી લાવ્યા. સંજીવની હાથમાં લાવીને આપી, ત્યારે લક્ષ્મણના પ્રાણ તમે બચાવ્યા. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 6
રાવણ સાથે યુદ્ધ કરતાં તેણે નાગપાશ બધાના માથા પર નાખ્યા. શ્રી રઘુનાથ સહિત સમગ્ર સેના મૂર્છિત થઈ ગઈ – આ ભારે સંકટ હતું. પછી તમે, હે હનુમાન, ગરુડને લાવીને બંધન કાપી નાખ્યા અને ભયનો નિવારણ કર્યો. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 7
જ્યારે અહિરાવણ રઘુનાથને ભાઈ સહિત પાતાળ લઈ ગયો. તેણે દેવીની સારી રીતે પૂજા કરી અને બલિ આપવાનો નિશ્ચય કર્યો, બધા મળીને મંત્ર વિચાર કર્યો. ત્યારે તમે જઈને સહાયક બન્યા અને તરત જ અહિરાવણને તેની સેના સહિત નાશ કર્યો. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 8
દેવતાઓના મોટા કાર્યો તમે કર્યા છે, હે વીર, હે મહાપ્રભુ, જોઈને વિચારો. મારા ગરીબ જેવા કોણ સંકટ છે જે તમારાથી ટળી ન શકે? ઝડપથી હરો, હે હનુમાન મહાપ્રભુ, અમારું જે કંઈ સંકટ હોય. જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ 'કપિ સંકટમોચન' છે?
શ્લોક 9
લાલ શરીર, લાલી ચમકે છે અને લાલ લાંગૂર ધારણ કર્યું છે. વજ્ર જેવું શરીર, દાનવોનો નાશ કરનાર, જય જય જય હો કપિ સૂર!
શ્લોક 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
મંગળવાર અને શનિવાર
સવારે અથવા સાંજે સંધ્યા સમયે
સિંદૂર, ચમેલીનું તેલ, તુલસી માળા અને બુંદીના લાડુ
- અતુલિત બળ, સાહસ અને ભયમુક્તિ
પૃષ્ઠભૂમિ
આ ભક્તિ-સ્તોત્ર “સંકટ મોચન હનુમાન અષ્ટકમ” કહેવાય છે; ‘અષ્ટકમ’ એટલે આઠ શ્લોકોની રચના. તે વ્યાપક રીતે ૧૬મી સદીના કવિ-સંત તુલસીદાસને આભારી છે, જેમણે પ્રસિદ્ધ હનુમાન ચાલીસા પણ રચી હતી. હિંદુઓ ખાસ કરીને મંગળવાર અને શનિવારે, અથવા મુશ્કેલીના સમયે, હનુમાનજીનું રક્ષણ અને હિંમત મેળવવા માટે તેનો પાઠ કરે છે. દરેક શ્લોક પ્રાચીન મહાકાવ્ય રામાયણની એક અલગ કથા સ્મરે છે, જે બતાવે છે કે હનુમાનજીએ કેવી રીતે જોખમો દૂર કર્યાં અને જરૂરિયાતમંદોને બચાવ્યા. તેના મોટાભાગના પ્રસંગો રામાયણમાંથી છે: સંજીવની ઔષધિ અને નાગપાશ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડમાં આવે છે, જ્યારે અહિરાવણની કથા પછીના રામકથા-પુનઃકથનોની છે, વાલ્મીકિની નથી. સંસ્કૃત ડોક્યુમેન્ટ્સ આ પાઠને ગોસ્વામી તુલસીદાસના નામે સૂચિબદ્ધ કરે છે, અને આ શ્રેય દસ્તાવેજી કરતાં પરંપરાગત છે.
આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
શું તમે જાણો છો?
છંદ અને રચના
આ સ્તોત્ર મત્તગયંદ છંદમાં છે, જે ૨૩ અક્ષરની સવૈયા પદ્ધતિ છે (દરેક પંક્તિમાં સાત ભગણ અને બે દીર્ઘ અક્ષર), અને જેનું નામ “મદમસ્ત હાથી” એવો અર્થ આપે છે, જે શ્લોકોને ભવ્ય, ડોલતી ચાલ આપે છે. તે એક અષ્ટકમ્ (આઠ શ્લોકોનો સમૂહ) છે, જેનો દરેક શ્લોક હનુમાનને “સંકટ હરનાર” તરીકે સ્તુતિ કરતા એક જ ટેકથી અંત પામે છે.
ટેકનો અર્થ
દરેક શ્લોકને અંતે પુનરાવર્તિત પંક્તિ, “કો નહીં જાનત હૈ જગ મેં, કપિ સંકટ મોચન નામ તિહારો”, નો અર્થ છે: “હે કપિ, જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે તમારું નામ સંકટ હરનારું છે?” આ ટેક સમગ્ર રચનાને આધાર આપે છે અને યાદ કરાવે છે કે હનુમાનની મુખ્ય ઓળખ સર્વ કષ્ટ દૂર કરનાર તરીકેની છે.
શ્લોક ૧ — સૂર્યની ઘટના
પ્રથમ શ્લોક બાળપણની પ્રસિદ્ધ ઘટના સ્મરે છે, જ્યારે હનુમાને ઊગતા સૂર્યને ફળ સમજીને ગળી લીધો અને ત્રણે લોકમાં અંધકાર છવાઈ ગયો. દેવોએ તેમને વિનંતી કરી અને તેમણે સૂર્યને મુક્ત કર્યો, એ રીતે આરંભથી જ સમસ્યા-નિવારક તરીકેની તેમની ભૂમિકા સ્થાપિત થઈ.
શ્લોક ૨ — સુગ્રીવ અને રામ
આ શ્લોક ઋષ્યમૂક પર્વત પર પોતાના ભાઈ બાલીના ભયથી જીવતા સુગ્રીવને સ્મરે છે, અને હનુમાન રામ-લક્ષ્મણને તેમની પાસે લાવવા બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરે છે, એ મિલન જેણે તેમની મિત્રતાનો આરંભ કર્યો. શ્લોકમાં આવતો “મહાઋષિનો શ્રાપ” પરંપરા પ્રમાણે એ જૂના શ્રાપ તરીકે વાંચવામાં આવે છે, જેણે બાલીને એ પર્વતથી દૂર રાખ્યો હતો.
શ્લોક ૫ — સંજીવની ઔષધિ
આ શ્લોક એ ક્ષણનું વર્ણન કરે છે, જ્યારે લક્ષ્મણને જીવલેણ બાણ વાગ્યું અને તેઓ મૃત્યુની નજીક હતા. હનુમાન હિમાલય ઊડી ગયા, સંજીવની ઔષધિ ધરાવતો આખો દ્રોણગિરિ પર્વત ઉખેડી લાવ્યા, અને રણભૂમિ પર પાછા લાવીને લક્ષ્મણના પ્રાણ બચાવ્યા.
શ્લોક ૬ — નાગપાશ
મહાયુદ્ધમાં રાવણે જાદુઈ નાગ-અસ્ત્ર વડે રામ, લક્ષ્મણ અને આખી વાનરસેનાને મૂર્છામાં બાંધી દીધી. હનુમાને દૈવી ગરુડને બોલાવ્યા, જે સાપોના કુદરતી શત્રુ છે, અને તેમણે તરત જ સૌને મુક્ત કર્યા. આ બતાવે છે કે યોગ્ય ક્ષણે યોગ્ય સહાય બોલાવવાની હનુમાનની બુદ્ધિ હતી.
શ્લોક ૭ — અહિરાવણ પ્રસંગ
આ શ્લોક અહિરાવણની ઓછી જાણીતી પણ નાટ્યાત્મક કથા કહે છે, જે પાતાળલોકનો અસુર રાજા હતો અને જેણે રામ-લક્ષ્મણનું અપહરણ કર્યું. હનુમાન તેમની પાછળ પાતાળમાં ગયા, દેવીની આરાધના કરી, અને એકલા હાથે અહિરાવણ અને તેની સેનાનો નાશ કરીને બલિદાનની વેદીએથી બંને ભાઈઓને બચાવ્યા.
Hanuman
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો