ସଙ୍କଟ ମୋଚନ ହନୁମାନ ଅଷ୍ଟକ
ସଙ୍କଟ ହରଣକାରୀ
ହନୁମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କଟ ମୋଚନ ରୂପେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଆଠଟି ପଦ, ଯାହା ରାମାୟଣରେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରର କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ଏକ ସମାନ ଧ୍ରୁବ ପଦ ସହ ଶେଷ ହୁଏ।
ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ
ଏହା ହେଉଛି ସଙ୍କଟମୋଚନ ହନୁମାନାଷ୍ଟକ, ମତ୍ତଗୟନ୍ଦ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଯାହା ଭକ୍ତିର ସହିତ ପାଠ କଲେ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଟ ଦୂର ହୋଇଥାଏ।
ଶ୍ଲୋକ 1
ବାଲ୍ୟକାଳରେ ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରି ତିନିଲୋକକୁ ଅନ୍ଧକାରମୟ କରିଦେଇଥିଲ। ତହିଁରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ସଙ୍କଟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇପାରୁ ନଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଆସି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ତୁମେ ତାଙ୍କର କଷ୍ଟ ଦୂର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲ। ହେ କପି! ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ତୁମର "ସଙ୍କଟମୋଚନ" ନାମ ଜାଣେ ନାହିଁ? (୧)
ଶ୍ଲୋକ 2
ବାଲିଙ୍କ ଭୟରେ କପୀଶ (ସୁଗ୍ରୀବ) ପର୍ବତରେ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ତୁମେ ମହାପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ପଥ ଚାହିଁ ରହିଥିଲ। ହଠାତ୍ ମହାମୁନି (ମାତଙ୍ଗ) ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ତେବେ କି ବିଚାର କରିବାକୁ ହୁଏ? ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପ ଧାରଣ କରି ଆସି ମହାପ୍ରଭୁ (ରାମ)ଙ୍କୁ ନେଇଗଲ, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜ ଭକ୍ତର ଶୋକ ଦୂର କଲ। ହେ କପି! ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ତୁମର "ସଙ୍କଟମୋଚନ" ନାମ ଜାଣେ ନାହିଁ? (୨)
ଶ୍ଲୋକ 3
ତୁମେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଇଥିଲ, କପୀଶ (ସୁଗ୍ରୀବ) ଏହି କଥା କହିଥିଲେ: "ସୀତାଙ୍କର ସନ୍ଧାନ ନ ଆଣି ଯଦି ଏଠାରେ ପାଦ ରଖ, ତେବେ ତୁମେ ଜୀବିତ ରହିବ ନାହିଁ।" ସମୁଦ୍ର ତୀରରେ ସମସ୍ତେ ଥକି ଗଲେ, ତେବେ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କର ସନ୍ଧାନ ଆଣି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କଲ। ହେ କପି! ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ତୁମର "ସଙ୍କଟମୋଚନ" ନାମ ଜାଣେ ନାହିଁ? (୩)
ଶ୍ଲୋକ 4
ରାବଣ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ସୀତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ କହି ତାଙ୍କର ଶୋକ ଦୂର କଲ। ସେହି ସମୟରେ ହନୁମାନ, ମହାପ୍ରଭୁ (ରାମ)ଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯାଇ ମହାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାରିଲ। ସୀତା ଅଶୋକ ବନରେ ଅଗ୍ନି ଚାହୁଁଥିଲେ, ତୁମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଦ୍ରିକା ଦେଇ ତାଙ୍କର ଶୋକ ଦୂର କଲ। ହେ କପି! ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ତୁମର "ସଙ୍କଟମୋଚନ" ନାମ ଜାଣେ ନାହିଁ? (୪)
ଶ୍ଲୋକ 5
ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛାତିରେ ଶର ଲାଗିଲା ଓ ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ବସିଲେ, ତୁମେ ରାବଣପୁତ୍ରକୁ ବଧ କଲ। ତା'ପରେ ବୈଦ୍ୟ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ସଙ୍ଗରେ ନେଇ ଦ୍ରୋଣଗିରି ପର୍ବତ ଆଣିଲ, ଓ ସଞ୍ଜୀବନୀ ହାତରେ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କଲ। ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ ତୁମର 'କପି ସଙ୍କଟମୋଚନ' ନାମ?
ଶ୍ଲୋକ 6
ଯେତେବେଳେ ରାବଣ ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ନାଗପାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପକାଇଲା, ଶ୍ରୀରଘୁନାଥଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତ ସୈନ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇଗଲେ—ଏହା ଏକ ଭାରି ସଂକଟ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ ତୁମେ ହନୁମାନ, ଖଗେଶ (ଗରୁଡ଼) ଆଣି ବନ୍ଧନ କାଟି ଭୟ ଦୂର କଲ। ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ ତୁମର 'କପି ସଙ୍କଟମୋଚନ' ନାମ?
ଶ୍ଲୋକ 7
ଯେତେବେଳେ ଅହିରାବଣ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସମେତ ପାତାଳକୁ ନେଇଗଲା, ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ସମସ୍ତେ ମିଶି ମନ୍ତ୍ରବିଚାର କରି ବଳି ଦେବାକୁ ବସିଲେ। ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯାଇ ସହାୟ ହୋଇଲ, ଓ ଅହିରାବଣକୁ ତାହାର ସୈନ୍ୟ ସହିତ ସଂହାର କଲ। ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ ତୁମର 'କପି ସଙ୍କଟମୋଚନ' ନାମ?
ଶ୍ଲୋକ 8
ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଅଛ, ହେ ବୀର, ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଦେଖି ବିଚାର କର। ମୋ ଗରୀବର କେଉଁ ସଂକଟ ଅଛି ଯାହା ତୁମଠାରୁ ଦୂର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ? ହେ ହନୁମାନ, ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଯଦି ମୋର କିଛି ସଂକଟ ହୁଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର। ଜଗତରେ କିଏ ନାହିଁ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ ତୁମର 'କପି ସଙ୍କଟମୋଚନ' ନାମ?
ଶ୍ଲୋକ 9
ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଲାଲିମାରେ ଝଲସୁଅଛି, ଏବଂ ଧାରଣ କରିଅଛ ଲାଲ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼। ବଜ୍ର ସମାନ ଶରୀର, ଦାନବ ଦଳନକାରୀ, ଜୟ ଜୟ ଜୟ ହେ କପି ସୂର୍ଯ୍ୟ (ହନୁମାନ)!
ଶ୍ଲୋକ 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ଶନିବାର
ପ୍ରାତଃ ସମୟ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ
ସିନ୍ଦୂର, ତୁଳସୀ ମାଳା ଓ ବୁନ୍ଦି ଲଡୁ
- ସାହସ, ଶାରୀରିକ ବଳ ଓ ଭୟ ମୁକ୍ତି
ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଏହା ‘ସଙ୍କଟ ମୋଚନ ହନୁମାନ ଅଷ୍ଟକମ୍’ ନାମକ ଏକ ଭକ୍ତି ସ୍ତୋତ୍ର — ‘ଅଷ୍ଟକମ୍’ର ଅର୍ଥ ଆଠଟି ପଦର କାବ୍ୟ। ଏହାକୁ ଷୋହଳ ଶତାବ୍ଦୀର କବି-ସନ୍ଥ ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହନୁମାନ ଚାଳିଶା ମଧ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ବିଶେଷତଃ ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ଶନିବାରରେ, କିମ୍ବା କଷ୍ଟର ସମୟରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାହସ ପାଇଁ ପାଠ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଏକ ଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ହନୁମାନ କିପରି ବିପଦ ଦୂର କରି ଅଭାବୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ତାହା ଦର୍ଶାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଘଟଣା ରାମାୟଣରୁ ନିଆଯାଇଛି: ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧି ଓ ନାଗପାଶ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କି ଅହିରାବଣ କାହାଣୀ ବାଲ୍ମୀକି ଅପେକ୍ଷା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାମାୟଣ ପୁନରାଖ୍ୟାନରେ ଥାଏ। ସଂସ୍କୃତ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟସ୍ ଏହି ପାଠକୁ ଗୋସ୍ୱାମୀ ତୁଳସୀଦାସଙ୍କ ନାମରେ ସୂଚୀଭୁକ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରେୟ ପାରମ୍ପରିକ, ପ୍ରମାଣିତ ନୁହେଁ।
ଏହି ପାଠ ବିଷୟରେ
ରଚୟିତା: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
କାବ୍ୟ ରୂପ
ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ମତ୍ତଗୟନ୍ଦ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଯାହା ପ୍ରତି ପଙ୍କ୍ତିରେ ସାତଟି ଭଗଣ ଗଣ ଓ ଦୁଇଟି ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷର ସହିତ ୨୩-ଅକ୍ଷରର ସବୈୟା ଢାଞ୍ଚା; ଏହାର ନାମ ‘ମଦମତ୍ତ ହସ୍ତୀ’ ଅର୍ଥ ଦେଇ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗମ୍ଭୀର, ଦୋହଲୁଥିବା ଗତି ଦିଏ। ଏହା ଏକ ଅଷ୍ଟକମ୍ (ଆଠଟି ପଦର ସମାହାର), ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ହନୁମାନଙ୍କୁ ‘ବିପଦ ଦୂରକାରୀ’ ରୂପେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଏକ ସମାନ ଧ୍ରୁବ ପଦ ସହ ଶେଷ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁବ ପଦର ଅର୍ଥ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ଶେଷରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ପଙ୍କ୍ତି — ‘କୋ ନାହିଁ ଜାନତ ହୈ ଜଗ ମେଁ, କପି ସଙ୍କଟ ମୋଚନ ନାମ ତିହାରୋ’ — ର ଅନୁବାଦ: ‘ହେ କପି, ଜଗତରେ କିଏ ନ ଜାଣେ ଯେ ତୁମ ନାମ ସଙ୍କଟ ମୋଚନ?’ ଏହି ଧ୍ରୁବ ପଦ ସମଗ୍ର ରଚନାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ, ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଯେ ହନୁମାନଙ୍କର ମୂଳ ପରିଚୟ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଟ ଦୂର କରୁଥିବା ଜଣେ ଭାବେ।
ପଦ ୧ — ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା
ପ୍ରଥମ ପଦ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୈଶବ ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ହନୁମାନ ଉଦୀୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳ ଭାବି ଗିଳି ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଯୋଗୁଁ ତିନି ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ବୁଡ଼ିଗଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଏବଂ ସେ ତାହା କଲେ — ଏହା ଆରମ୍ଭରୁ ଏକ ସମସ୍ୟା-ସମାଧାନକାରୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା।
ପଦ ୨ — ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ରାମ
ଏହି ପଦ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ବିଷୟରେ ସ୍ମରଣ କରେ, ଯିଏ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ଭାଇ ବାଳିଙ୍କ ଭୟରେ ରହୁଥିଲେ, ଏବଂ ହନୁମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧାରଣ କରି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଥିଲେ — ଏହି ସାକ୍ଷାତ ସେମାନଙ୍କ ମିତ୍ରତାର ଆରମ୍ଭ। ପଦରେ ଥିବା ‘ମହାମୁନିଙ୍କ ଅଭିଶାପ’ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସେହି ପୁରାତନ ଅଭିଶାପ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ବାଳିଙ୍କୁ ସେହି ପର୍ବତରୁ ଦୂରେ ରଖିଥିଲା।
ପଦ ୫ — ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧି
ଏହି ପଦ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ମାରାତ୍ମକ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ହନୁମାନ ହିମାଳୟକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରୋଣଗିରି ପର୍ବତ ଉପାଡ଼ି ଆଣିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ ପୁନରୁଦ୍ଧାରକାରୀ ସଞ୍ଜୀବନୀ ଔଷଧି ଥିଲା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କଲେ।
ପଦ ୬ — ନାଗପାଶ
ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ଏକ ଯାଦୁ ସର୍ପ-ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସମଗ୍ର ବାନର ସେନାକୁ ସମ୍ମୋହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାନ୍ଧିଲା। ହନୁମାନ ଦିବ୍ୟ ଈଗଲ-ରାଜା ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶତ୍ରୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ଯିଏ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ — ଯଥାସମୟରେ ସଠିକ ସହାୟତା ଆହ୍ୱାନ କରିବାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
ପଦ ୭ — ଅହିରାବଣ ଘଟଣା
ଏହି ପଦ ଅହିରାବଣର କମ୍ ପରିଚିତ କିନ୍ତୁ ନାଟକୀୟ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ — ପାତାଳର ଜଣେ ଦାନବ ରାଜା, ଯିଏ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲା। ହନୁମାନ ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଏକାକୀ ଅହିରାବଣ ଓ ତାର ସେନାକୁ ବିନାଶ କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଏକ ବଳି ବେଦୀରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Hanuman
ହିନ୍ଦୁ dharm ରୁ ଅଧିକ
ସବୁ ଦେଖନ୍ତୁସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ