ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਹਨੁਮਾਨ ਅਸ਼ਟਕ
ਇਹ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ' (ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਇਹ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਅਸ਼ਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਤਗਯੰਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੈ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕਟ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਟਲਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਕਪਿਰਾਜ! ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ! ਬਾਲੀ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕਪੀਸ (ਸੁਗਰੀਵ) ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਮਹਾਮੁਨੀ (ਮਤੰਗ) ਦੇ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ, ਫਿਰ ਕੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ (ਸੁਗਰੀਵ) ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕੀਤੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ‘ਕਪੀ ਸੰਕਟਮੋਚਨ’ (ਬਾਂਦਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ-ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਅੰਗਦ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਪੀਸ਼ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਧ ਲਿਆਂਦੇ ਇੱਥੇ ਪੈਰ ਧਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾਂਗੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਭ ਥਾਂ ਭਾਲ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਧ ਲਿਆ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਏ। ਹੇ ਕਪੀ! ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸ ਦਿੱਤੀ, ਤੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸੋਕ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਸੀਤਾ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੁਦਰਿਕਾ (ਰਾਮ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ) ਦੇ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸੋਕ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਕਪੀ! ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਜਦੋਂ ਬਾਣ ਲਛਮਣ ਦੇ ਉਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਵੈਦ ਸੁਸ਼ੇਣ ਸਮੇਤ ਘਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣਗਿਰੀ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆਏ। ਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀ ਲਿਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਲਛਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਏ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਾਗ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਘੁਨਾਥ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਸੀ। ਤਦ ਤੁਸੀਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਜਦੋਂ ਅਹਿਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਮੰਤਰ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅਹਿਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਹੇ ਵੀਰ! ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੇ ਗਰੀਬ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ! ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਵੀ ਸੰਕਟ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਹੈ?
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਲਾਲ ਸਰੀਰ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲਾਲ ਲੰਗੂਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ, ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਹੋ, ਹੇ ਕਪੀ ਸੂਰ!
ਸ਼ਲੋਕ 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ
ਸਵੇਰ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਸਿੰਦੂਰ, ਤੁਲਸੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਲੱਡੂ
- ਅਥਾਹ ਬਲ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਮਾਇਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਸ਼ਟਕ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾਕਾਰ
ਇਹ ਅਸ਼ਟਕ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਅਸ਼ਟਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਸ਼ਟਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਛੰਦ
ਇਹ ਅਸ਼ਟਕ "ਮੱਤਗਯੰਦ" ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ 22 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਲੈਅ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਣਤਰ
ਇਸ ਅਸ਼ਟਕ ਵਿੱਚ 8 ਛੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਹਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਛੰਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਟੇਕ (refrain) ਆਉਂਦੀ ਹੈ: "ਕੋ ਨਹਿੰ ਜਾਨਤ ਹੈ ਜਗ ਮੇਂ ਕਪਿ ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਨਾਮ ਤਿਹਾਰੋ"। ਇਹ ਟੇਕ ਹਨੂੰੰਮਾਨ ਦੇ "ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ" (ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀਆਂ
ਹਰੇਕ ਛੰਦ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ, ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਲਈ ਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀ ਲਿਆਉਣਾ, ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ
ਅੰਤਿਮ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: "ਲਾਲ ਦੇਹ ਲਾਲੀ ਲਸੇ, ਅਰੂ ਧਰਿ ਲਾਲ ਲਁਗੂਰ। ਬਜ੍ਰ ਦੇਹ ਦਾਨਵ ਦਲਨ, ਜਯ ਜਯ ਜਯ ਕਪਿ ਸੂਰ॥" ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਲਾਲ ਪੂਛ, ਅਤੇ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Hanuman
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ