ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਟਕਮ (ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਰਚਿਤ)
ਇਹ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੁਕਾਂ
ਮੈਂ ਉਸ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਚਿਦਾਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਮੈਂ ਉਸ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਮੂਲ, ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ, ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗਿਰੀਸ਼ (ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ), ਭਿਆਨਕ, ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਯਾਲੂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਸ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗੌਰਵਰਣੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਰੋੜਾਂ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਦੀ ਛਵੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਸੁੰਦਰ ਗੰਗਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਝਲਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸਰਪ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਮੈਂ ਉਸ ਚਲਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਰਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਨੀਲਕੰਠ, ਦਯਾਲੂ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੱਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਮੁੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਿਆਰੇ, ਸਰਵਨਾਥ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਸਰਵੋਤਮ, ਪ੍ਰਗਲਭ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਅਖੰਡ, ਅਜਨਮਾ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਭਵਾਨੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਜੋ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਰੀ ਹੈ, ਚਿਦਾਨੰਦ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਹੇ ਕਾਮ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ — ਹੇ ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਭੋ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਮੈਂ ਨਾ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਪ, ਨਾ ਪੂਜਾ — ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਮੈਂ ਸਦਾ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਬੁਢਾਪੇ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ — ਹੇ ਈਸ਼, ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਇਹ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼ਟਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁਆਰਾ ਹਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਲੋਕ 9
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਸੋਮਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੋਸ਼
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਧਿਆ ਕਾਲ
ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਗੰਗਾਜਲ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਮਵਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ/ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ' ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 'ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਟਕ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਇਹ ਸਤੁਤਿ ਤੁਲਸੀਦਾਸ (1532–1623) ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਮ ਭਗਤ ਸਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਅਵਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸ਼ਟਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਰਾਬਰ ਪਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ।
ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ
"ਰੁਦ੍ਰ" ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੈਦਿਕ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। "ਅਸ਼ਟਕਮ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਠ-ਸ਼ਲੋਕੀ ਸਤੁਤਿ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ
ਸ਼ਲੋਕ 3–4 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸਜੀਵ ਵਰਣਨ ਹੈ — ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਗੰਗਾ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ, ਨੀਲਾ ਕੰਠ (ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ — ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਦੀ ਮਹਾਂਕਥਾ — ਵੇਲੇ ਹਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਣ ਕਾਰਨ), ਹਿਰਨ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਮੁੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ। ਇਹ ਹਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਲੀਲਾ ਜਾਂ ਗੁਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡੂੰਘਾਈ
ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ (ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਤੁਰੀਅ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸੁਪਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ। ਇਸੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਮਹਾਕਾਲਕਾਲ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਉਹ ਜੋ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਭਾਵੁਕ ਕੇਂਦਰ
ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — "ਮੈਂ ਨਾ ਯੋਗ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਪ, ਨਾ ਪੂਜਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸਾਦਗੀ ਭਰਿਆ ਸਮਰਪਣ ਹੀ ਇਸ ਸਤੁਤਿ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਫਲ-ਸ੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ
ਸਤੁਤਿ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਰੁਦ੍ਰਾਸ਼ਟਕਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਤੁਤਿ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Shiva
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ