श्रीरुद्राष्टकम् — श्रीशिवप्रशंसायाः अष्टौ श्लोकाः
अष्टभिः श्लोकैर्युक्तं लघुभक्तिगीतं शिवाय समर्पितम्, यत् परम्परया तुलसीदासकविसन्तेन रचितम्। इदं शिवस्य विभवं विपुलतां च स्तौति, अन्ते च रक्षाकृपाप्रार्थनया विनम्रतया समाप्यते।
पद्यानि
परमेश्वरं निर्वाणैकस्वरूपं सर्वत्रव्यापिनं ब्रह्मरूपं वेदरूपं च परमात्मानमुपास्यं परे धिष्ण्यारूपः, सदा निर्गुणं सर्वाभासजगद्रहितं कल्पनाद्वैतवर्जितं इच्छादिरहितं विशुद्धचिद्रूपव्योमसदृशं तम् ईशानं व्योम्नि विराजमानं भजे। प्रणमामि।
श्लोकः 1
स्तुवती विश्वशङ्करम् - रूपशून्यम् अनाद्यविगतं, प्रणवमूलिभूतं स वोविनाशनं, तुरीयस्थानम्, वाग्ज्ञानभ्यां अदृश्यम् ईश्वराणां परिमेश्वरं पर्वतादि स्थितबाहितं करालमहा कालं कालयमः सर्वयमक्षयम तं, दयालुं, गुणसमूहनिकटं (= सर्वैः गुण□ 의) संसारपूर्णपारं तं भगवद्धारकं नमामि।
श्लोकः 2
हिमालय-शृंग समाकारं गुणं (गौरं) शुंभं च गभीर रूपं, सुन्दर अवयव प्रजानान् निर्मितप्रतिरूपं कोटी मान्मथ प्रभायुादन=कशं त्रयेपर शान्तं विद्यता देवी पन्तभं, शिरसि प्रज्वलमाना गङ्काय भिभ्रतं सती, उनाली स्यमाभि चन्द्रविषं, गले मनगलं भुजगधारिणं, ईदृशं शभुं ध्यै।
श्लोकः 3
चलमेमान इत reçu, भ्रूमध्ये निर्मल नेत्रवन्तं विशाल दर्शनं भक्तहार्ददम्, रा निरिमयां प्रसन्नानन, नीलकण्ठं प्रियकं करुणलिरं, सिंहचर्माभरणं, मुण्डमालयाहारिनं पूजितं शङ्करं सर्वनाथं, मुकनैव, प्रणमामि।
श्लोकः 4
प्रधन्यं समर्थं, टकिस्त भं, पुरुषोत्तमं पूर्णसन, स्वयंभुजनितं, जे ए मध्ये तेजस्वनां दशकोट है मरीचं पूर्ण, विश्वधि विनं, पर फिर भवानीपतिं सत्ता ह्दय वगमव्यं त्रिशूलधारि, सुबह मंत्र सूतिम तर, तं पार्मदेवताभाव भजे हे।
श्लोकः 5
हे प्रभो, भवान् सर्वविद्यादिकलाभ्यः अतीतः, सर्वकल्याणगुणमयः, प्रलयान्तकालस्य कर्ता च निर्दिशति। त्वं सज्जनानां हृदयेषु सदा परमानन्दं ददासि, त्रिपुरान्तकः असि। चिदानन्दसमूहस्य मोहं च नाशयसि। हे मन्मथारे, हे प्रभो, भक्तानुग्रहः भव, प्रसादं कुरु, शिवं कुरु।
श्लोकः 6
यदा अत्र लोके अपरलोके च पुरुषाः उमासहायक पत्या हृदय कमलसम्भवेषु चरणारविन्देषु शरणं न गच्छन्ति, तदा तेषां कुत्रापि सुखं न शान्तिं न सन्तापानाश्च भवति। हे सर्वभूतनिष्ठात्मभूतप्रभो, त्वं कृपया प्रसन्नः भूत्वा अस्मान् प्रति अपन आशीर्वादं देहि।
श्लोकः 7
हे शम्भो मृडानी, अहं मुक्ताकूटेहार नैव योगं नोपासनां पूजादि विधिं जानामि, न जापामि च। परं हि अहं सदा वर्गं तुभ्यं नतसकोमस्मिन्मय। हे प्रभो, जवि जना इड DR मेरुवत्, बहु त्रैलोक्य दुःखों मध्ये तापेन तप्यमानम् मां दिनانية भीष गुण उद्देके You r खुट्टर निरूप।
श्लोकः 8
इदं रुद्रतकम् विप्रेण हराभिधतोषणाय प्रसिद्धमिति प्रोक्तम्। ये मनुष्याः भक्युपेत सत्त्वें त्विदम् भक्तिपूर्वकं पठन्ति, तेषां परमेशशिवः प्रसीदति, कृपालादों भवति च।
श्लोकः 9
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
सोमवासरः प्रदोषकालः च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
बिल्वपत्रं, गङ्गाजलं, भस्म, धत्तूरः, श्वेतपुष्पं च
- चित्तशान्तिः, पापनाशः, मृत्युभयनिवारणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रम् उत्तरभारतस्य शैवभक्तिपरम्परायाम् अन्तर्भूतम्, परम्परया तुलसीदासकविसन्तेन रचितम् यः षोडशशताब्दीकः रामचरितमानसकर्तृत्वेन विश्रुतः। शिवपूजायाम् विशेषतः सोमवासरे महाशिवरात्रिपर्वणि च पठ्यते, शिवस्य आशीर्वादं भक्ताय आनयतीति मन्यते। अन्तिमश्लोके उक्तं यत् भक्त्या पठन् शिवं प्रीणयति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ज्ञातव्य-विशेषः
लेखकः
इदं स्तोत्रं तुलसीदासेन विरचितं, यः षोडशशताब्दीकः प्रसिद्धः सन्तकविः रामचरितमानसग्रन्थस्य कर्ता। सः श्रीरामशिवयोः अर्पितानि अनेकानि भक्तिग्रन्थान्यपि रचितवान्।
संरचना
श्रीरुद्राष्टकम् अष्टभिः श्लोकैः (अष्टकम्) युक्तम्, प्रत्येकं श्लोकः शिवस्य भिन्नान् अंशान् स्तौति। प्रथमः श्लोकः शिवं निर्गुणं निराकारं स्तौति, परवर्तिनः श्लोकाः शिवस्य शुभं भीषणं दयालुं च रूपं वर्णयन्ति।
महत्त्वम्
भक्त्या इदं स्तोत्रं पठित्वा शिवं (शम्भुं) प्रीणयतीति विश्वासः, यः ततः दुःखशोकजन्ममृत्युचक्रात् मोचयति। अन्तिमश्लोके स्पष्टम् उक्तं यत् भक्त्या पठतां शिवकृपा भवति।
मुख्यविषयाः
इदं स्तोत्रं शिवस्य द्वे पूरकदृशी - निर्गुणं (गुणरहितं निराकारं) च सगुणं (गुणसहितं साकारं) च - योजयति। श्लोकौ १-२ निर्गुणं परचैतन्यं उद्भावयतः, श्लोकाः ३-६ तु शिवस्य भौतिकस्वरूपं - चन्द्रशेखराम्, सर्पनागहारम्, गङ्गाधारं जटाधारम्, तस्य करुणाभयानकस्वभावं च सजीवं वर्णयन्ति।
ऐतिहासिकप्रेक्षापटः
तुलसीदासः इदं स्तोत्रं हिन्दीभाषायाः अवधीउपभाषायाम् अलिखत, येन सामान्यजनैः सुगमम् अभवत्। संस्कृतस्तोत्रेभ्यः भिन्नम् अस्य सरलं तथापि गम्भीरं भाषा उत्तरभारते व्यापकपाठनगानाय अनुमतिं ददौ।
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता