श्रीरामायणस्य आरती
इदं भक्तिमयं स्तोत्रम् (आरती) यत् पवित्रं रामायणग्रन्थं सम्मानयति, तं सर्वज्ञानस्य स्रोतः श्रीरामसीतयोः प्रेम्णः मधुरतमं व्यञ्जनं च प्रशंसति। देवाः, ऋषयः, सन्तः च यस्य गुणान् गायन्ति, यत् युगस्य मलिनतां नाशयति, मोक्षं च प्रयच्छति, इति वर्णयति।
पद्यानि
एषा श्रीरामायणस्य आरती।
श्लोकः 1
वयं श्रीरामायणस्य एताम् आरतीम् समर्पयामः, या सीतायाः तस्याः प्रभोः च सुन्दरं मनोहरं यशः गायति।
श्लोकः 2
ब्रह्मा, नारदः, आध्यात्मिकज्ञाननिपुणः वाल्मीकिः, शुकः, सनकादयः, शेषः, सरस्वती च एतत् गायन्ति; हनुमान् च अस्य उत्तमं यशः वर्णितवान्।
श्लोकः 3
वयं श्रीरामायणस्य एताम् आरतीम् समर्पयामः, या सीतायाः तस्याः प्रभोः च सुन्दरं मनोहरं यशः गायति।
श्लोकः 4
वेदाः, अष्टादश पुराणानि, षट् शास्त्राणि, सर्वशास्त्राणां सारः च एतत् गायन्ति; इदं मुनीनां मनसां निधिः, सन्तानां सम्पत्तिः, सर्वैः सारः इति स्वीक्रियते।
श्लोकः 5
वयं श्रीरामायणस्य एताम् आरतीम् समर्पयामः, या सीतायाः तस्याः प्रभोः च सुन्दरं मनोहरं यशः गायति।
श्लोकः 6
भगवान् शिवः, देवी पार्वती च नित्यम् एतत् गायतः; तथैव धीमान् अगस्त्यः; व्यासः अन्ये च महाकवयः एतत् प्रोचुः, काकभुशुण्डिः गरुडः चापि।
श्लोकः 7
वयं श्रीरामायणस्य एताम् आरतीम् समर्पयामः, या सीतायाः तस्याः प्रभोः च सुन्दरं मनोहरं यशः गायति।
श्लोकः 8
इदं कलियुगस्य पापानि नाशयति, भोगान् नीरसान् करोति; मुक्तिवध्वाः सुन्दरं भूषणम् अस्ति; रोगान् नाशयति, भवचक्रस्य अमृततुल्यम् औषधम् अस्ति; तुलसीदासस्य सर्वथा पिता माता च इव अस्ति।
श्लोकः 9
वयं श्रीरामायणस्य एताम् आरतीम् समर्पयामः, या सीतायाः तस्याः प्रभोः च सुन्दरं मनोहरं यशः गायति।
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इति श्रीरामायणस्य आरती, पवित्ररामायणग्रन्थस्य प्रशंसायां गीयमानं भक्तिपूर्णं स्तोत्रम्, यत् महाकविसन्ततुलसीदासेन अवधीभाषायां रचितम्। रामचरितमानसस्य पाठावसरे, विशेषतः दैनिकपाठस्य समाप्तौ अथवा रामनवम्यादिषु उत्सवेषु परम्परया गीयते। एतत् स्तोत्रं रामायणस्य दिव्यज्ञानभक्तिरूपत्वं महिमानं च प्रशंसति, उत्तरभारते गृहपूजायाः प्रियः भागः इति प्रसिद्धम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Goswami Tulsidas · Medieval Bhakti Poet-Saint · 16th century, Awadh & Varanasi (North India)
A Sanskrit and Awadhi poet-saint best known for the Ramcharitmanas, his Awadhi retelling of the Ramayana. Tradition holds he faced years of hardship and wandering before settling in Varanasi, where he composed most of his other major works, including the Hanuman Chalisa and Vinaya Patrika, as devotional offerings to Rama and Hanuman.
ज्ञातव्य-विशेषः
लेखकः
एषा आरती तुलसीदासेन सम्बद्धा, यः षोडशशताब्दे कविसन्तः आसीत्, येन रामचरितमानसम् अवधीभाषायां रामायणस्य कथनं रचितम्। अन्त्यश्लोकस्य हस्ताक्षरपङ्क्तिः 'तात मात सब बिधि तुलसी की' (तुलसीदासस्य सर्वम्) तस्य भक्तिशैलीयाः प्रतीकः अस्ति।
किं पूज्यते
पूजा देवतायै न क्रियते, अपितु स्वयं रामायणाय क्रियते — पवित्रग्रन्थः दिव्यमहिम्नः जीवन्तमूर्तिः इति व्यवह्रियते। घोषः 'सीतापतेः यशः' (रामः) प्रशंसति, अर्थात् कथाशक्तिः तस्य वर्णितदिव्ययुगलात् अवियुक्ता।
स्वर्गीयगणः
द्वितीयश्लोके पारम्परिकवक्तारः ऋषयः च रामायणस्य महिमानं गायन्ति इति सूचितम्: ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता), नारदः, वाल्मीकिः (मूलसंस्कृतरामायणस्य लेखकः), शुकः, सनकादयः शाश्वतऋषयः, शेषः (ब्रह्माण्डसर्पः), सरस्वती (विद्यादेवी) च। अयं श्लोकः हनुमतः (पवनसुतः, वायुपुत्रः) अपि यशः सुन्दरं वर्णितवान् इति श्रेयः यच्छति।
ज्ञानस्य पूर्णपुस्तकालयः
चतुर्थश्लोके रामायणं सर्वशास्त्रेभ्यः उपरि स्थितम् इत्युक्तम् — चतुरः वेदान्, अष्टादश पुराणानि, षट् दर्शनानि (शास्त्राणि) च। तं पवित्रज्ञानस्य 'सारः' (सार) इति, मुनीनां मनसां निधिः, सन्तानां सर्वसम्पत्तिः च इति वदति।
चिकित्सकः ग्रन्थः
अष्टमश्लोके रामायणस्य व्यावहारिकगुणाः वर्णिताः: इदं कलियुगस्य मलिनतां नाशयति, भोगान् नीरसान् करोति, मुक्तेः (वधूरूपेण परिकल्पितायाः) आभरणं भवति, भवरोगस्य औषधीस्वरूपं अमृतं च। एतेन श्रवणमात्रेण पाठमात्रेण वा ग्रन्थस्य परिवर्तनशक्तिः अस्ति इति भक्तिविश्वासः प्रतिफलितः।
पुस्तकस्य आरती किमर्थम्
आरतीपरम्परायां देवप्रतिमायाः सम्मुखं दीपान् भ्रामयन्ति, परन्तु अत्र शास्त्रस्य कृते सम्पाद्यते। अयं काव्यात्मकः विकल्पः रामायणं ग्रन्थात् जीवन्तसत्त्वं प्रति उन्नयति, रामानन्दीसम्प्रदाये प्रचलितः भक्त्यभ्यासः, यत्र ग्रन्थः रामकृपायाः भौतिकमूर्तिः इति पूज्यते।
Rama
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
