श्रीरामस्य आरती
एषा भक्तिगीतिका अस्ति, आरती इति नाम्ना प्रसिद्धा, श्रीरामस्य प्रशंसायां गीयते। रामस्य शक्तिं, भक्तरक्षणं, दिव्यं महिमानं च वर्णयति, पूजाकाले दीपं निवेदयन्तः पारम्परिकतया गीयते।
पद्यानि
श्रीरामचन्द्रस्य आरतीं कुरु—सीतापतेः दुष्टनाशकस्य। हरि, हरि!
श्लोकः 1
प्रथमा आरती पुष्पमालया अर्प्यते; सर्पराजः गोपालम् आनयत्, दिव्यं गोपालम्।
श्लोकः 2
द्वितीया आरती देवकीसुताय, भक्तरक्षकाय, कंसनाशकाय।
श्लोकः 3
तृतीया आरती त्रीन् लोकान् मोहयति; सीता श्रीरामश्च रत्नसिंहासने शोभेते।
श्लोकः 4
चतुर्थी आरती चतुर्णां युगानां पूजा अस्ति; निष्कलङ्कः प्रभुः एकः स्वामी, न अन्यः।
श्लोकः 5
पञ्चमी आरती रामाय रोचते; सन्तः नामदेवः श्रीरामस्य गौरवं गायति।
श्लोकः 6
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एषा आरती वैष्णवपरम्परायां प्रमुखदेवतायाः श्रीरामस्य प्रशंसायां गीयमाना हिन्दुभक्तिगीतिका अस्ति। आरती नाम्ना देवताप्रतिमायाः समक्षं दीपं भ्रामयित्वा गीतस्य गानरूपः क्रियाकलापः, मन्दिरेषु गृहेषु च प्रचलितः। इयं गीतिका त्रयोदशशताब्दीयस्य महाराष्ट्रस्य सन्तकवेः नामदेवस्य कृते आरोप्यते, यद्यपि ऐतिहासिकतः असिद्धम्। सा सायंपूजायाम् अथवा रामनवम्यासमाने रामसमर्पितदिवसेषु गीयते, उत्तरभारते रामभक्तेषु च लोकप्रिया। अस्याः श्लोकाः आरतीक्रियां वर्णयन्ति, रामं तस्य पत्नीं सीतां च प्रशंसन्ति, राक्षसविनाशं भक्तरक्षणं च कथयन्ति, प्रत्येकश्लोकः क्रियायाः एकं चरणं चिह्नयति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Sant Namdev
ज्ञातव्य-विशेषः
आरतेः भूमिका
इदं पारम्परिकं हिन्दुभक्तिगीतम् (आरतिः) यत् पूजायां गीयते श्रीरामस्य सत्काराय, यः हिन्दुधर्मस्य प्रमुखदेवः। 'आरतिः' इति शब्दः देवप्रतिमायाः पुरतः दीपानाम् आन्दोलनविधिं बोधयति, स्तुतिगीतैः सह।
रचना
अस्य गीतस्य सरलं पुनरावृत्तिश्लोकरूपम्। प्रतिश्लोकः (वा 'आरतिः') रामस्य यशसः भिन्नान् पक्षान् वर्णयति, तस्य जन्मतः आरभ्य तस्य दिव्यस्वभावपर्यन्तम्, येन भक्तैः सुकरं गीयते आह्वान-प्रतिसादशैल्याम्।
पौराणिकसन्दर्भाः
श्लोकाः हिन्दुपुराणकथाः उल्लिखन्ति: प्रथमायाम् आरत्याम् कृष्णेन (अत्र गोपाल इति नाम्ना) कालियसर्पः वशीकृतः इति, द्वितीयायाम् कृष्णस्य जन्म देवक्याम् अत्याचारी राजा कंसः पराजितः इति। एतत् रामम् अन्यदिव्यावतारैः संयोजयति।
रामः सीता च
तृतीयायाम् आरत्याम् रामः तस्य पत्नी सीता च रत्नसिंहासनोपविष्टौ वर्णितौ, त्रिलोकीम् (स्वर्गम्, पृथिवीम्, पातालम्) आकर्षतः। एतत् तयोः राजकीयं दिव्यं च स्थानं प्रकटयति।
सार्वत्रिकी पूजा
चतुर्थ्याम् आरत्याम् उच्यते यत् रामः चतुर्ष्वपि युगेषु हिन्दुब्रह्माण्डशास्त्रे पूज्यते, सः परः निराकारः देवः – अन्यः नास्ति। एतत् तस्य शाश्वतं सर्वव्यापि देवत्वं बलयति।
भक्तिरचयितृत्वम्
अन्तिमायाम् आरत्याम् सन्तकविः नामदेवः (१३शताब्दीयः महाराष्ट्रस्य भक्तिकविः) रामस्य यशः गायति इति श्रेयः प्रदीयते। इदं गीतम् भक्तिकाव्यस्य विस्तृतपरम्परायाम् संयोजयति, या पूजाम् सर्वेषां जनानां सुलभाम् अकरोत्।
Rama
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
