आदित्यहृदयम्

रामः रणभूमौ युद्धेन परिश्रान्तम्, चिन्तया (व्याकुलतया) स्थितम्, युद्धाय समुपस्थितं रावणं पुरतः दृष्टवान् ।

ततः भगवान् अगस्त्यः ऋषिः देवतैः सह समागत्य तत् रणमण्डलं द्रष्टुम् आजगाम । सः रामं समीपम् उपागम्य इदं वाक्यम् उवाच ।

हे महाबाहो राम! त्वं शृणु । अहं ते गुह्यं सनातनं वचः कथयामि । येन त्वं युद्धे सर्वान् शत्रून् विजेष्यसि ।

एतत् आदित्यहृदयं नाम स्तोत्रं पुण्यं (पवित्रम्) अस्ति । इदं सर्वेषां शत्रूणां विनाशनम्, जयावहम् (विजयदायकम्), अक्षय्यम् (क्षयरहितम्), परमं शिवम् (मङ्गलकरम्) च अस्ति । एतत् नित्यं जपेत् ।

इदं स्तोत्रं सर्वेषां मङ्गलानां माङ्गल्यम् अस्ति । एतत् सर्वपापप्रणाशनम्, चिन्तायाः शोकस्य च प्रशमनम्, आयुषः उत्तमं वर्धनम् च भवति ।

रश्मिमन्तं (देदीप्यमानकिरणम्), समुद्यन्तम् (उदयं गच्छन्तम्), देवैः असुरैः च नमस्कृतं विवस्वन्तं सूर्यम्, भास्करम् (भासमानम्), भुवनेश्वरं (जगदीश्वरम्) त्वं भक्त्या पूजयस्व ।

एषः रविः सर्वेषां देवानाम् आत्मा अस्ति । अयं तेजस्वी, रश्मीनां भावनः (रश्मिभिः जगत् भावयति पोषयति च) अस्ति । एषः देवासुरगणान् सकललोकान् च स्वकिरणैः पालयति ।

एषः एव ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः, स्कन्दः, प्रजापतिः, महेन्द्रः, धनदः (कुबेरः), कालः, यमः, सोमः (चन्द्रमाः), अपांपतिः (समुद्रः) च अस्ति ।

सूर्यः एव पितरः, वसवः, साध्याः, अश्विनौ, मरुतः, मनुः, वायुः, अग्निः, प्रजाप्राणः (प्राणिनां प्राणस्वरूपः), ऋतुकर्ता प्रभाकरः च अस्ति ।

आदित्यः, सविता, सूर्यः, खगः, पूषा, गभस्तिमान्, सुवर्णसदृशः, भानुः, हिरण्यरेताः, दिवाकरः – इति सूर्यस्य दश प्रसिद्धानि नामानि सन्ति ।

हरिदश्वः (हरितवर्णाश्वयुक्तः), सहस्रार्चिः (सहस्ररश्मियुक्तः), सप्तसप्तिः (सप्ताश्वयुक्तः), मरीचिमान्, तिमिरोन्मथनः (अन्धकारनाशकः), शम्भुः (मङ्गलकर्ता), त्वष्टा (विश्वकर्मा), मार्ताण्डः, अंशुमान् – एतानि अपि सूर्यस्य विशेषणानि सन्ति ।

हिरण्यगर्भः (सुवर्णं गर्भे यस्य), शिशिरः (शीतलस्वभावः), तपनः (तापकः), भास्करः, रविः, अग्निगर्भः (मध्ये अग्निं धारयति), अदितेः पुत्रः, शङ्खः (मङ्गलमूर्तिः), शिशिरनाशनः (शीतं विनाशयति) – एतैः गुणैः सूर्यः स्तूयते ।

व्योमनाथः (आकाशस्य स्वामी), तमोभेदी (तमसां भेदकः), ऋग्यजुस्सामपारगः (वेदत्रयस्य पारङ्गतः), घनवृष्टिः (मेघानां वर्षणकर्ता), अपां मित्रः (वरुणः), विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः (विन्ध्याचलमार्गेषु विचरणशीलः) च सूर्यः कथ्यते ।

आतपी (तापकारकः), मण्डली (मण्डलाकारः), मृत्युः (कालस्वरूपः), पिङ्गलः (पिङ्गलवर्णः), सर्वतापनः (सर्वं संतापयति), कविः (सर्वज्ञः), विश्वः (विश्वरूपः), महातेजाः, रक्तः (रक्तवर्णः), सर्वभवोद्भवः (सर्वेषां जन्मनां कारणम्) – एतैः लक्षणैः युक्तः सूर्यः विद्यते ।

हे नक्षत्राणां ग्रहाणां ताराणां च अधिपते! हे विश्वस्य भावन! हे तेजसामपि तेजस्विन्! हे द्वादशात्मन्! तुभ्यं नमः अस्तु ।

पूर्वस्य दिशि यः गिरिः (उदयाचलः), तस्मै नमः । पश्चिमायां दिशि यः अद्रिः (अस्ताचलः), तस्मै नमः । ज्योतिर्गणानां पतये नमः । दिनानाम् अधिपतये नमः ।

जयाय (विजयस्वरूपाय) जयभद्राय (जयसुखदाय) हर्यश्वाय च नमो नमः । हे सहस्रांशो! हे आदित्य! तुभ्यं नमो नमः ।

उग्राय (उग्रस्वभावाय) वीराय (विक्रमयुक्ताय) सारङ्गाय च नमो नमः । पद्मप्रबोधाय (पद्मानां विकासकर्त्रे) मार्तण्डाय च नमो नमः ।

ब्रह्मा, ईशानः, अच्युतः च यस्य ईशाः (वशे वर्तन्ते) तस्मै, सूर्यात् आगतं तेजः (वर्चः) यस्य तस्मै, भास्वते (देदीप्यमानाय), सर्वभक्षाय, रौद्राय (रुद्रस्वरूपाय), वपुषे (देहाय) तुभ्यं नमः ।

तमोघ्नाय (अन्धकारनाशकाय), हिमघ्नाय (शीतनाशकाय), शत्रुघ्नाय (शत्रुनाशकाय), अमितात्मने (अपरिमितस्वरूपाय), कृतघ्नघ्नाय (कृतघ्नानां हनकाय), देवाय, ज्योतिषां पतये तुभ्यं नमः ।

तप्तचामीकराभाय (तप्तस्वर्णवर्णाय), वह्नये (अग्निस्वरूपाय), विश्वकर्मणे, तमः अभिनिघ्नाय (तमसां निवारकाय), रुचये (कान्तिस्वरूपाय), लोकसाक्षिणे तुभ्यं नमः ।

एषः प्रभुः (सूर्यः) यत् भूतं (जगत्) तत् नाशयति, तदेव पुनः सृजति । एषः स्वकिरणैः (गभस्तिभिः) सर्वं पाति (रक्षति), तपति, वर्षति च ।

एषः सूर्यः सुप्तेषु प्राणिषु प्रविश्य जागर्ति । एषः एव अग्निहोत्रम् (यज्ञः) अस्ति, अग्निहोत्रिणां (अग्निहोत्रं कुर्वताम्) फलं च अस्ति ।

वेदाः, क्रतवः (यज्ञाः), क्रतूनां फलानि, लोकेषु यानि कर्माणि (कृत्यानि) सन्ति – एतत् सर्वम् एषः रविः प्रभुः एव अस्ति ।

हे राघव! आपत्सु (विपत्तिषु), कृच्छ्रेषु (संकटेषु), कान्तारेषु (दुर्गमवनेषु), भयेषु च यः पुरुषः एनं (भगवन्तं सूर्यम्) कीर्तयति, सः कदापि अवसीदति (ना शोचति) ।

एनं (सूर्यम्) एकाग्रचित्तः सन् देवदेवं जगत्पतिं यथाविधि पूजयस्व । एतत् स्तोत्रं त्रिगुणितं (त्रिवारम्) जप्त्वा त्वं युद्धेषु नूनं विजयिष्यसि ।

हे महाबाहो! अस्मिन् क्षणे एव त्वं रावणं वधिष्यसि । एवम् उक्त्वा भगवान् अगस्त्यः यथागतम् (येन मार्गेण आगतः) तेन एव मार्गेण प्रत्यागच्छत् ।

तदा महातेजाः राघवः एतत् (अगस्त्यवचः) श्रुत्वा शोकं विनष्टम् अकरोत् । सः सुप्रीतः, प्रयतात्मवान् (पवित्रचित्तः) च भूत्वा तत् आदित्यहृदयं भक्त्या हृदये धारयामास ।

ततः रामः आदित्यं प्रेक्ष्य, तत् स्तोत्रं जप्त्वा च परं हर्षम् अवाप्तवान् । सः त्रिराचम्य (त्रिवारम् आचमनं कृत्वा) शुचिः भूत्वा, वीर्यवान् धनुः आदाय युद्धाय उद्यतः अभवत् ।

रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा (आनन्दितचेताः) सन् युद्धाय समुपागतवान् । तस्य रावणस्य वधे (विनाशे) महता सर्वप्रयत्नेन धृतनिश्चयः (सुदृढ़निश्चयः) अभवत् ।

तदनन्तरं भगवान् रविः मुदितमनाः रामं निरीक्ष्य, परमं प्रहृष्यमाणः, निशिचरपतेः (रावणस्य) संक्षयं (विनाशम्) विदित्वा, सुरगणमध्ये स्थितः सन् रामं प्रति “त्वरेति” (शीघ्रं युद्धाय गच्छ, विजयं प्राप्नुहि) इति वचः उवाच ।