अच्युताष्टकम् (अच्युतं केशवम्)
इदं भगवतो विष्णुः, विशेषतः कृष्णस्य रामस्य च रूपेण, दिव्यनामगुणानां कीर्तनेन आराधकानां अष्टभक्तीत्य्मकानां श्लोकानां सङ्ग्रहः अस्ति। एतत् प्रायः आशीर्वादस्य, संरक्षणस्य, ईश्वरस्य समीपतायाः च प्राप्तये जप्यते।
पद्यानि
हे अच्युत, केशव, राम, नारायण, कृष्ण, दामोदर, वासुदेव, हरि, श्रीधर, माधव, गोपिकावल्लभ, जानकीनायक, रामचन्द्र — भवन्तं भजामि।
श्लोकः 1
हे अच्युत, केशव, सत्यभामाधव, माधव, श्रीधर, राधिकया राधित, इन्दिरायाः मन्दिरस्वरूप, चेतसा सुन्दर, देवकीनन्दन, नन्दन — भवन्तं सन्दधे।
श्लोकः 2
हे विष्णो, जिष्णो, शङ्खिन्, चक्रिन्, रुक्मिणीरागिन्, जानकीजाने, वल्लवीवल्लभ, अर्चितात्मन्, कंसविध्वंसिन्, वंशिन् — तुभ्यं नमः।
श्लोकः 3
हे कृष्ण, गोविन्द, हे राम, नारायण, श्रीपते, वासुदेव, अजित, श्रीनिधे, अच्युत, अनन्त, हे माधव, अधोक्षज, द्वारकानायक, द्रौपदीरक्षक — भवन्तं भजामि।
श्लोकः 4
राक्षसैः क्षोभितः, सीतया शोभितः, दण्डकारण्यभूपुण्यताकारणः, लक्ष्मणेन अन्वितः, वानरैः सेवितः, अगस्त्येन सम्पूजितः — स राघवः मां पातु।
श्लोकः 5
धेनुकारिष्टकः, अनिष्टकृत् द्वेषिणाम्, केशिहा, कंसहृत्, वंशिकावादकः, पूतनाकोपकः, सूरजाखेलनः, बालगोपालकः — स सर्वदा मां पातु।
श्लोकः 6
विद्युदुद्योतवत् प्रस्फुरद्वाससं, प्रावृडम्भोदवत् प्रोल्लसद्विग्रहं, वन्यया मालया शोभितोरःस्थलं, लोहिताङ्घ्रिद्वयं, वारिजाक्षं — तं भजे।
श्लोकः 7
कुञ्चितैः कुन्तलैः भ्राजमानाननं, रत्नमौलिं, लसत्कुण्डलं गण्डयोः, हारकेयूरकं, कङ्कणप्रोज्ज्वलं, किङ्किणीमञ्जुलं, श्यामलं — तं भजे।
श्लोकः 8
यः पुरुषः प्रेमतः प्रत्यहं सस्पृहम् इष्टदम् अच्युतस्य अष्टकं पठेत्, वृत्ततः सुन्दरं कर्तृ विश्वम्भरः, तस्य हरिः सत्वरं वश्यो जायते।
श्लोकः 9
इति श्रीशङ्कराचार्यविरचितम् अच्युताष्टकं सम्पूर्णम्।
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
अच्युताष्टकं पारम्परिकरूपेण अष्टमशताब्द्यां प्रणीतवान् महादार्शनिकसंत आदिशंकराचार्यः इति मन्यते। इदं हिन्दूधर्मस्य स्तोत्राणां (प्रशस्तिस्तोत्राणां) विशालायाः परम्परायाः, विशेषतः भगवतः विष्णोः सम्बद्धानाम् अङ्गम् अस्ति। भक्तः प्रतिदिनं विशेषवसरेषु वा एतान् श्लोकान् पठन्ति, यतः एतेन आध्यात्मिकपुण्यं भगवतः कृपा च लभ्यते इति तेषां विश्वासः अस्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Adi Shankaracharya · Classical Philosopher-Saint · 8th century CE, Kaladi (Kerala)
A philosopher and monk born in Kaladi, Kerala, credited with systematizing Advaita Vedanta (non-dual philosophy) and establishing four monastic seats (mathas) across India. Alongside his commentaries on the Upanishads and Brahma Sutras, he composed numerous devotional hymns to various deities in classical Sanskrit.
ज्ञातव्य-विशेषः
रचनाकर्तृत्वं स्वरूपञ्च
अच्युताष्टकं पारम्परिकरूपेण अष्टम-नवमशताब्द्याः महादार्शनिक-संत-आदि-शंकराचार्यस्य नाम्ना ख्यातम् अस्ति। अस्य नाम्नः अर्थः 'अक्षरपुरुषस्य अष्टौ श्लोकाः' (अच्युत) इति भवति चेदपि, स्तोत्रे वास्तविकतया नव श्लोकाः सन्ति — अष्टौ मुख्य श्लोकाः नवमश्च फलश्रुतिश्लोकः यः अस्य पठनेन लभ्यमानान् लाभान् वर्णयति।
कोऽयम् अच्युतः?
अच्युत (अच्युत) इत्यस्य अर्थः 'अविनाशी' वा 'दोषरहितः' इति भवति, यः विष्णोः कृष्णस्य च नाम अस्ति। इदं स्तोत्रं मुख्यतया कृष्णं सर्वोच्चं परमेश्वरं रूपेण स्तौति, परन्तु विष्णोः द्वौ मुख्य अवतारौ संयोजयन् रामस्य अपि अंशान् समावेशयति — प्रथमचतुर्थश्लोकौ स्पष्टतया रामं (रामनारायण, जानकीनायक, रामचंद्र) आह्वयतश्च, पञ्चमश्लोकश्च दण्डकारण्यस्य रामस्य लीलाः वर्णयति।
दिव्यनामानां समृद्धसूचिः
इदं स्तोत्रं मूलतः दिव्यनामानां माला (नामावली) अस्ति। प्रत्येकश्लोकः विष्णोः कृष्णस्य च बहूनि विशेषणानि एकत्र संयोजयति, तेषु बहुधा पुराणेषु स्थिताः विशिष्टाः कथाः स्मर्यन्ते। यथा, प्रथमश्लोकः एव "अच्युतः, केशवः, रामः, नारायणः, कृष्णः, दामोदरः, वासुदेवः, हरिः, श्रीधरः, माधवः, गोपिकावल्लभः, जानकीनायकः, रामचंद्रः" इति नामानि धारयति, यः ध्यानस्य स्मरणस्य च कृते अतीव शक्तिशाली साधनं करोति।
दिव्यलीलानां संदर्भाः
बहवः श्लोकाः विशिष्टलीलानां सङ्केतं कुर्वन्ति: कृष्णद्वारा कंसवधः (कंसविध्वंसिने, श्लोक ३), रामद्वारा द्रौपदीरक्षणम् (द्रौपदीरक्षक, श्लोक ४), पूतनानाम्नीराक्षस्या वधः (पूतनकोपक, श्लोक ६), धेनुकदैत्यस्य च वधः (धेनुकारिष्टक, श्लोक ६)। एते संदर्भाः भक्तं कथामाध्यमेन ईश्वरेण सह संयोजयितुम् साहाय्यं कुर्वन्ति।
फलश्रुतेः आश्वासनम्
नवमश्लोकः उद्घाटयति यः कोऽपि प्रतिदिनम् भक्त्या एतद् अष्टकं पठति, तस्य इच्छाः पूर्यन्ते (इष्टदम्) भगवान् हरिः (विष्णुः) च तस्य वशीभूतो भवति (वश्यो हरिर् जयते)। स्तोत्रस्य प्रभावे श्रद्धायाः नियमितसाधनायाः च प्रोत्साहनार्थं भक्तीसाहित्ये एतादृशानि आश्वसनानि सामान्यतया दृश्यन्ते।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता