श्रीधरवेङ्कटेशविरचितं अच्युताष्टकम्
अच्युताष्टकं नाम अष्टभिः श्लोकैः रचितं भक्तिकाव्यं यत् भगवतः विष्णोः नाम 'अच्युत' इत्यस्य कीर्तनस्य शक्तिं स्तौति। एतद् आख्याति यत् एतन्नाम्नः उच्चारणेन भक्ताः पापेभ्यः मुच्यन्ते, आपद्भ्यः च रक्ष्यन्ते, द्रौपदीगजेन्द्रकथाभ्यां उदाहरणं नीयते।
पद्यानि
हे अच्युताख्ये मातः, तव नामोच्चारणस्वभावेन त्वां भजामि। त्वं मम पापसमूहं स्वकीयभुबुक्षावशात् (भक्तान् प्रति कृपालुत्वात्) हरसि। 'अघहृत्' इति तव कीर्तिः, अहं तु तां कीर्तिं प्रकाशयामि। एवं मम दीनवचनानां त्वयि का संगतिः?
श्लोकः 1
हे श्रीकृष्णाख्ये, तव यश इदं यत् सान्दीपनेः पुत्रः कालभवनं प्राप्तः, तं त्वं पुनः पित्रोः सन्निधिमगमयः। किन्तु स मुनिसुतस्तदानीं त्वां रसनया कथं न भजति? अहह, आश्चर्यम्।
श्लोकः 2
हे मधुमथन, तव चोरत्वं जारचरितं च – एतत् सर्वमपि पापक्षयाय संकथनतः भवति। इति ते माहात्म्यम्। हे कृष्णाख्ये, त्वयि विचरन्त्या वदन्त्या भक्तया तव इदं विलसितं दीपितम्।
श्लोकः 3
हे अम्ब, सभायां द्रौपद्याः वस्त्रापहरणभयात् तया रसनया धृता तस्याश्चेलं प्रतनु तदवस्थं विदधती त्वं शैलाभं वसनविसरं व्यतानीः। हे गोविन्दाख्ये, तव वसनराशिः कुतः आगतः? वद।
श्लोकः 4
हे अच्युताख्ये मातः, त्वां रसनायाम् अधि दधानं (धारयन्तं) ब्रह्मादयो वन्द्यमाहुः। स तु भक्तः अश्वगोश्वादनादीन् (सर्वप्राणिनः) विनमति। तावकानां पद्धतिः विचित्रा भवति।
श्लोकः 5
हे मुरभिदाख्ये जननि, चक्रिणः (विष्णोः) पदपद्मात् जाह्नवी निम्नगा एका समजनि, सा तु आश्रितानाम्। पादवारिबिन्दुः एकः समस्ताः तटिनीः परिणमति, यथा जाह्नवी, सह्यजा, आद्याः।
श्लोकः 6
हे अच्युताख्ये जननि, ईशः (भगवान्) वैनतेयं सन्निधौ समवहितमपश्यन् अपि प्रसभविधुतपद्मापाणिः (त्वरितहस्तः) सागजेन्द्रं समवितुम् उपनीतः। त्वां विना केन तदा किमभवत्? वद।
श्लोकः 7
हे त्रियुगचरणत्रायिणि (युगत्रये भगवतः पादरक्षिके), अहं त्वां स्तौमि। ततः तव महिम्नः का हानिः? मम तु संपन्निरवधिः। यथा शुना लीलाकामं क्रीडितमपि सुरसिन्धुः भगवती भवति, तथैषा स्तुतिः किंभूता? स तु अहं सपदि सन्तापभरितः।
श्लोकः 8
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
इदं काव्यं परम्परया श्रीधरवेङ्कटेशाय (श्रीधर अय्यावल् इति अपि प्रसिद्धाय) आरोप्यते। सः परम्परया ई.१६३५-१७२०-तमवर्षमध्ये (सप्तदशशताब्द्याम्) स्थितः सन्त-कविः आसीत्, यः संस्कृते तेलुगुभाषायां च लिखति स्म। सः शिवविष्ण्वोः भक्तः आसीत्, कलियुगे — वर्तमाने आध्यात्मिकह्रासयुगे — दिव्यनाम्नः शक्तिं अत्याग्रहीत्। अच्युताष्टकं भक्तैः प्रायः रक्षार्थं प्रार्थनारूपेण भगवन्नाम्नः ध्यानार्थं च पठ्यते।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Shridhara Venkatesha Ayyaval
ज्ञातव्य-विशेषः
लेखकः
श्रीधरवेङ्कटेशः, परम्परया ई.१६३५-१७२०-तमवर्षमध्ये (सप्तदशशताब्द्याम्) स्थितः सन्त-कविः, अच्युताष्टकं रचितवान्। यद्यपि सः शिवभक्तः आसीत्, तथापि विष्णौ पक्षपातं न कृतवान्, अपितु साम्प्रदायिक एकान्ततां समालोचितवान्, दिव्यनाम्नः सार्वभौमिकशक्तिं प्रतिपादितवान्।
विषयः
काव्यं देवतां प्रत्यक्षं सम्बोध्य न, अपितु 'अच्युत' (कृष्ण) नाम विशेषतः सम्बोधयति। नामकीर्तनं स्वयमेव भगवतः तुल्यं शक्तिमदस्तीति विश्वासम् इदं प्रकाशयति, विशेषतः कलियुगे यत्र विक्षेपाः गभीरभक्तिं कठिनां कुर्वन्ति।
द्रौपद्याः रक्षणम्
चतुर्थे श्लोके कौरवसभायां द्रौपद्याः आह्वानं वर्णितम्। सा कृष्णनाम सम्पूज्य आह्वयति स्म, तदा अन्तहीनाः वस्त्रप्रस्तराः प्रादुर्भूताः, तां आच्छाद्य तस्याः अपमानं निवारितवन्तः — नाम्नः त्वरितप्रतिक्रियायाः चमत्कारप्रदर्शनम्।
गजेन्द्रस्य मोक्षः
सप्तमे श्लोके गजेन्द्रं प्रति निर्देशः। सः नक्रेण सह दीर्घसंग्रामं कृत्वा भगवतः नाम सम्पूज्य आह्वयत्। तेन त्वरितं रक्षणं जातम्, पूर्णासहाय्येऽपि नाम्नः शक्तेः प्रदर्शनम्।
काव्यरचना
अच्युताष्टकम् अष्टभिः संस्कृतश्लोकैः युक्तम्, प्रत्येकः श्लोकः अच्युतनाम महिमानं स्तौति। कविः शास्त्रात् ज्वलन्तं कथावृत्तं प्रयुज्य दर्शयति यत् दिव्यनाम साम्प्रतिके युगे मोक्षाय सुलभं प्रबलं साधनम्।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता