श्रीरामः

अयं षोडशाक्षरः महामन्त्रः भगवतः श्रीकृष्णस्य नामजपार्थं प्रसिद्धः। अस्य नित्यजपेन भक्तिः वर्धते, मनः शुद्ध्यति, च मोक्षप्राप्तिः भवति।

हनुमानचालीसा भगवान् हनुमानस्य स्तुतिपरकं चत्वारिंशच्छ्लोकात्मकं स्तोत्रम् अस्ति, यत् कवि-सन्तः तुलसीदासेन विरचितम्। इदं रामभक्तस्य हनुमानस्य बलम्, बुद्धिम्, भक्तिं च स्तुवति, तथा च रक्षायै, शौर्याय, विघ्नविनाशाय च कोटिभ्यः जनैः जप्यते।

इदं आरात्रिकं भगवतः हनुमतः स्तुत्यर्थं गीयते। अस्य बलं, भक्तिं, रामायणे वर्णितानि वीरकर्माणि च प्रशंसति, तस्य आशीर्वादं रक्षणं च प्राप्तुं पठ्यते।

इदं भगवतो विष्णुः, विशेषतः कृष्णस्य रामस्य च रूपेण, दिव्यनामगुणानां कीर्तनेन आराधकानां अष्टभक्तीत्य्मकानां श्लोकानां सङ्ग्रहः अस्ति। एतत् प्रायः आशीर्वादस्य, संरक्षणस्य, ईश्वरस्य समीपतायाः च प्राप्तये जप्यते।

एतद् भक्तिगीतं (भजनम्) अस्ति यत् भगवतः श्रीरामस्य तस्य पत्न्याश्च सीताया नामानि पुनः पुनः उच्चारयति, रामचरितमानसात् गृहीतैः श्लोकैः सहितम्। एतत् विश्वासस्य, धैर्यस्य, दैविकसंकल्पस्य च शक्तिं प्रतिपादयति। ध्यानार्थं सामूहिकपूजायाश्च रूपेण बहुप्रचलितमस्ति।

एषा भक्तिगीतिका अस्ति, आरती इति नाम्ना प्रसिद्धा, श्रीरामस्य प्रशंसायां गीयते। रामस्य शक्तिं, भक्तरक्षणं, दिव्यं महिमानं च वर्णयति, पूजाकाले दीपं निवेदयन्तः पारम्परिकतया गीयते।

इदं स्तोत्रं भगवतः श्रीविष्णोः द्वादश पवित्रनामानि स्तौति। एतानि नामानि श्रीरामश्रीकृष्णयोः अपि अन्तर्भवन्ति, अतः भक्ताः एतत् स्तोत्रं श्रद्धया पठन्ति।

इदं भक्तिमयं स्तोत्रम् (आरती) यत् पवित्रं रामायणग्रन्थं सम्मानयति, तं सर्वज्ञानस्य स्रोतः श्रीरामसीतयोः प्रेम्णः मधुरतमं व्यञ्जनं च प्रशंसति। देवाः, ऋषयः, सन्तः च यस्य गुणान् गायन्ति, यत् युगस्य मलिनतां नाशयति, मोक्षं च प्रयच्छति, इति वर्णयति।

इदं भक्तिप्रदं स्तोत्रं हनुमतं (अञ्जनेयं) प्रशंसति। यहं वानरदेवं रामस्य दिव्यः सेवकं रूपेण वर्णयति। परं एवं सदा रामनाम उच्चारणेन परमानन्देन पूर्णं, एवं सर्वदा रक्षकमित्यादि उक्तं।

एतत् षोडशशताब्दीयस्य तुलसीदासकवेः भक्तिमयं स्तोत्रम्, यत् श्रीरामचन्द्रस्य गुणगानं कृत्वा मनः तस्मै भजितुम् आह्वयति। अस्मिन् रामस्य दिव्यसौन्दर्यम्, रक्षकत्वं च वर्णितम्, तस्य कृपा च प्रार्थिता।

इदं सरलं कीर्तनं श्रीकृष्णस्य गोविन्दगोपालराधारमणनामधेयानि पुनरुक्त्या उच्चारयति। भक्त्या मनः समाधातुं भगवतः स्मरणं कर्तुं च प्रयुज्यते।

अष्टभिर्भूषितमिदं स्तोत्रं श्रीहनुमन्तं 'संकटमोचन' इति प्रशंसति। प्रत्येकं श्लोके रामायणे विविधं संकटं वर्णितम् — बाल्ये सूर्यग्रसनदा आरभ्य युद्धे लक्ष्मणप्राणरक्षणपर्यन्तम् — अन्ते च प्रतिवचनम्: 'संकटमोचननाम तव जगति कः न जानाति?'

एतत् पवित्रं हिन्दुप्रार्थनापद्यम् अस्ति यत् भगवतः रामस्य रक्षाम् आह्वयति। इदं भक्तम् हानेः रक्षति, पापानि नाशयति, शान्तिं समृद्धिं च प्रयच्छति इति विश्वस्यते। एतेषां श्लोकानां पाठः ध्यानं वा आध्यात्मिकं बलं दिव्यं अनुग्रहं च आनयति इति कथ्यते।

इदं सरलं पुनरुक्तभजनम् यत्र भगवान् सर्वनामरूपातीतः परमसत्यत्वेन स्तूयते, तं रामं (परब्रह्म) श्यामं (राधावल्लभं कृष्णम्) च आह्वयति। अस्य पुनरुक्तिः 'जग में साचो तेरो नाम' इति — 'भुवने तव नामैव सत्यम्' इति अर्थं बोधयति, यद् भगवान् एव परिवर्तनशीले जगते एको नित्यः सत्यः इति द्योतयति।

इदं भक्तिगीतं हिन्दुधर्मे प्रिये द्वे नामनी — रामः कृष्णः (श्यामः इति अपि कथ्यते) — तयोः समानं बलं प्रेम कृपां च स्तौति।

इदं एकं भक्तियुक्तं स्तोत्रं वर्तते यत् शिरसः पादपर्यन्तं शरीरस्य प्रत्येकं भागस्य रक्षार्थं भगवान् हनुमान् आह्वयति। श्रद्धया अस्य पाठेन दीर्घायुः, बलम्, बुद्धिः, सुखं च प्राप्यते इति विश्वासः अस्ति।

इदं भगवद्वेङ्कटेश्वरं (विष्णोरवतारम्) प्रबोधयितुं प्रसिद्धे तिरुमलानाम्नि दक्षिणभारते मन्दिरे गीयमानानां भक्तिगीतानां सङ्ग्रहः। अत्र भगवतः स्तुतिः, रक्षणाय प्रार्थना, शुभाशीर्वादाश्च समाविष्टाः।

इदं भक्तिगीतं भगवतः रामस्य इच्छायाम् आत्मसमर्पणं प्रोत्साहयति, सरलं किन्तु गम्भीरं सन्देशं पुनरुक्तं करोति: 'यथा रामः त्वां रक्षति तथा तिष्ठ।' इदं स्वीकारं, भक्तिं, अभिमानं आसक्तिं च त्यजनं शिक्षयति।

इदं पवित्रं स्तोत्रं रामायणात् युद्धकाण्डे विद्यते, यत्रागस्त्यमुनिः श्रीरामं सूर्यदेवं प्रति प्रबलं प्रार्थनां शिक्षति, या युद्धे विजयसाहसरक्षाप्रदा भवति।

इदं भजनं संसारस्य क्षणभङ्गुरतां संसक्तिं च चिन्तयति, केवलं भगवतः रामस्य नामैव सत्यं शाश्वतं चेति प्रतिपादयति।

इदं भक्तिकाव्यं कबीरमहाकवेः विरचितम्, यत्र सूक्ष्मवस्त्रस्य प्रतीकेन शरीरं वा आत्मा वा रामभक्तिरसेन रञ्जितं वर्ण्यते। अत्र जीवनं क्षणिकमिति उपदिश्यते, यथा परेषाम् आनन्दाय जीवितव्यम्।

इदं हर्षदं भक्तिगानं यद् भगवंतं प्रार्थयति यादृशं तं विविधदिव्यरूपैः (रामः, कृष्णः, शिवः, विष्णुः, गणेशः) समागच्छेः, प्रत्येकं कलत्रेण प्रतिमुख्यवस्तुना च सहितः, तदा तं देवंनित्यं प्रादुर्भूय भक्तमाशीषतैति।

इदं स्तोत्रं श्रीरामचन्द्रस्य अष्टोत्तरशतनामभिः सह तस्य सीतालक्ष्मणहनुमदादिभिः सहितं वर्णनं करोति। रामायणकथानुसारेण नामानि काण्डक्रमेण गीयन्ते, तथा च भजनप्रणामादिभिः सम्पूर्णम्।

इदं भजनं वर्णयति यत् भक्तः श्रीरामे सम्पूर्णं समर्पयन् गम्भीरं शान्तिं सुखं च अनुभवति। अत्र उपमानानि यथा—तीव्रातपे छाया, तटं प्राप्ता नौका, निर्जले वृष्टिः—दिव्याश्रयस्य आनन्दं व्यञ्जयन्ति।

श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणस्य युद्धकाण्डे विद्यमानम् एकत्रिंशत्श्लोकात्मकं सूर्यस्तोत्रम् अस्ति, यत्र अगस्त्यमहर्षिः रावणेन सह युद्धात् पूर्वं श्रीरामं सूर्यस्तुतिं शिक्षयति।

हनुमतः स्तुतिरूपम् इदं स्तोत्रं बज्रङ्गबाणनाम्ना प्रसिद्धम्। अस्य पाठेन सर्वे विघ्नाः नश्यन्ति, कार्याणि च सफलानि भवन्ति।

इदं स्तोत्रं श्रीहनुमतः महिमानं वर्णयति । अत्र हनुमतः बलं, बुद्धिं, भक्तिं, रामप्रेम च स्तूयते ।

सन्त-नरहरेः अयं सुप्रसिद्धतमः अभङ्गः, यत्र स्वस्य स्वर्णकार-कलायाः रूपकेण देहः कर्मशाला, विवेकः मुद्गरः, रामनाम च शुद्धं सुवर्णम् इति वर्ण्यते।

इयं चालीसा नाम्नी स्तुतिः श्रीरामस्य महिमानं वर्णयति। अस्याः पाठेन भक्ताः रामकृपां प्राप्नुवन्ति।

इदं श्रीरामस्य अष्टोत्तरशतनामावलीरूपं स्तोत्रम्। अत्र १०८ नामानि क्रमेण प्रदत्तानि सन्ति।

बुधकौशिकविरचितं अष्टत्रिंशच्छ्लोकात्मकं रक्षास्तोत्रम्, यत् समग्रं शरीरं रामस्य रक्षायां समर्पयति, रामनाम सहस्रनामसमम् इति उक्त्वा च समाप्यते।

अयम् गहनः मराठी अभङ्गः सन्ततुकरामस्य सृष्टिस् सर्वैक्यम् आध्यात्मिकं प्रशंसति। तुकरामः वृक्षान्, लताः, वन्यविहन्तृंश् च स्वस्य सत्यबान्धवान् पारिषदान् मनुत् यद् प्रकृतिः आत्मानं विठ्ठलप्रभोः शान्तध्याने नयति।

इदं प्रातःकालीनं रामस्तोत्रम् अस्ति यत्र कौसल्या रामं प्रबोधयति।