शरणागतेः चत्वारिंशत् पद्यानि

गृहेषु मन्दिरेषु सत्सङ्गसभासु च गीयमानेषु सर्वेषु स्तोत्रेषु हनुमानचालीसा उष्णतायाः, धैर्यस्य, आध्यात्मिकाश्रयस्य च स्थानं धारयति। तस्यां 40 मधुराः अवधीभाषायाः चौपाइयः सन्ति, याः आरम्भे 2 दोहाभिः अन्ते च प्रार्थनामयेन एकेन दोहेन परिवेष्टिताः। कोटिशः भक्ताः प्रतिदिनं तां पठन्ति। ते निराशायाः विरुद्धं बलं, क्षोभे स्पष्टतां, अन्तःभयात् च मुक्तिं याचन्ते।

एतेषां 40 पद्यानां पृष्ठतः प्रदर्शनस्य आग्रहे विश्वासस्य (शरणागतेः) मौनविजयविषये एका प्रिया परम्परा वर्तते। कविसन्तः गोस्वामी तुलसीदासः 16 तमे शतके चालीसां रचितवान्। परम्परानुसारेण सा 40 दिनानां बन्धनकाले आविर्भूता। सा साहित्यिकं प्रदर्शनवस्तु न आसीत्। सा आत्मनः जीवन्ती क्रन्दना आसीत्, भगवतः हनुमतः रक्षकसान्निध्यम् आह्वयन्ती स्थिरा ध्यानधारा।

गोस्वामी तुलसीदासः उत्तरभारतीयस्य भक्त्यान्दोलनस्य महता विकासस्य अन्तर्गतः। परम्परागताः तिथयः तस्य जन्मविषये भिन्नाः सन्ति—1511 तः 1532 ई. मध्ये—तस्य देहावसानं च 1623 ई. इति कथ्यते। सः गङ्गातीरे वाराणस्यां (काश्याम्) रामचरितमानसं रचितवान्। तस्मिन् सः श्रीरामकथां शास्त्रीयसंस्कृतात् मधुरां सुगमां च अवधीभाषां प्रति नीतवान्।

तस्य जीवनस्य प्राचीनाः आधाराः एते:

• •
  नाभादासस्य भक्तमालः (प्रायः 1600 ई.) वैष्णवसन्तानां समकालप्रायः वृत्तान्तः।
• •
  प्रियादासस्य भक्तिरसबोधिनी (1712 ई.) तेषां सन्तानां जीवनानि विस्तारयन्ती टीका।
• •
  तुलसीदासस्य स्वीयौ कवितावली विनयपत्रिका च शारीरकष्टस्य, लोकशङ्कायाः, दिव्यपरित्राणस्य च ऋतून् प्रतिबिम्बयतः।

चालीसारचनायाः कथा परवर्तिनी चरित्रकथात्मिका मौखिकपरम्परा च आगता। चालीसापाठः स्वयं तां न कथयति। अतः वक्तारः तां परम्परात्वेन उपस्थापयन्तु, प्रमाणितेतिहासत्वेन न।

परम्परानुसारेण तुलसीदासस्य भक्तेः वार्ता दिल्लीराजसभां प्राप्ता, सः राजधानीं प्रति आमन्त्रितश्च। राजसभायां अनुग्रहप्राप्त्यर्थं गूढशक्तीः (सिद्धीः) प्रदर्शयन्तः ज्योतिर्विदः योगाभ्यासिनश्च परिचिताः आसन्। तुलसीदासे आगते तस्मै दिव्यप्रतिष्ठायाः चिह्नरूपेण चमत्कारं प्रदर्शयितुम् उक्तम्।

तुलसीदासस्य उत्तरं भारतीयाध्यात्मिकजीवनस्य महतीषु घोषणासु अन्यतमं स्मर्यते। बद्धाञ्जलिः गम्भीरया विनयेन सः अवदत्:

यतः सः चिह्नं न प्रदर्शितवान्, अतः सन्तः राजसङ्कुले निरुद्धः। सः तं शोकेन, क्रोधेन, निराशया वा न स्वीकृतवान्। सः तं शरणागतेः अग्निपरीक्षां मत्वा पूर्णतः अन्तर्मुखः अभवत्। तस्य आश्रयः श्रीहनुमान्, सङ्कटमोचनः (सङ्कटनिवारकः), रामप्रेमिणां सर्वेषां शाश्वतः रक्षकः।

40 दिनानि सन्तः स्वकोष्ठे ध्यानम् अकरोत्। प्रतिदिनं शुद्धभक्तिलीनः सः वायुपुत्रं प्रति पद्यानि रचयन् अगायत्। सः हनुमतः अपारं बलं, विनयं, प्रज्ञां, परमात्मनिष्ठां च अस्तौत्। 40 तमे दिने रत्नसदृशाः 40 चौपाइयः पूर्णाः अभवन्। तानि मिलित्वा रक्षकवर्म, यत् इदानीं हनुमानचालीसा इति कथ्यते।

परम्परागतानि वृत्तानि वदन्ति यत् 40 तमे दिने महान् लङ्गूरवानरसमूहः राजप्रासादस्य प्राकारान् उद्यानानि च अपूरयत्। ते भित्तीः आरुह्य दुर्गाग्राणि अकम्पयन्, न च कोऽपि आहतः। दैनन्दिनकार्याणि चलितुं न शक्तवन्ति। राजसभा तं दैवी प्रेरणा सन्तस्य आध्यात्मिकमहत्त्वस्य च चिह्नं मेने। तुलसीदासः सम्मानेन मुक्तः, प्रियां काशीं च प्रत्यावर्तत। तत्र सः पश्चात् असीनद्याः समीपे प्रसिद्धं सङ्कटमोचनहनुमन्मन्दिरं स्थापितवान्।

हनुमानचालीसातः द्वे पद्ये अस्याः परम्परायाः भावं प्रत्येकं भक्तं प्रति तस्याः प्रतिज्ञां च सङ्गृह्णीतः।

Śrī-Guru Carana Saroja Raja Nija Manu Mukuru Sudhāri |

Baranau Raghabara Bimala Jasu Jo Dāyaku Phala Cāri ||

इयं चौपाई तुलसीदासरचितायाः हनुमानचालीसायाः 40 चौपाइषु 38 तमा।

Jo Sata Bāra Pāṭha Kara Koī | Chūṭahi Bandi Mahā Sukha Hoī ||

अस्यां 38 तमायां चौपाइयां छूटहि बंदि (कारागारात् मुक्तिः) इति पदं तुलसीदासस्य स्वमोक्षणपरम्परां स्मारयति। तत् प्रत्येकं साधकाय मनसः गभीरतमेभ्यः कारागारेभ्यः—चिन्तातः, शोकात्, आत्मसन्देहात् च—मुक्तिम् अपि प्रयच्छति।

• •
  अवधी (अवधी): पूर्वीहिन्दीभाषायाः सौम्या मधुरा साहित्यिका उपभाषा, प्राचीनकोसलराज्ये (अयोध्यायां) प्रयुक्ता। अवध्यां लिखित्वा तुलसीदासः गृहस्थेभ्यः कृषकेभ्यः बालकेभ्यश्च साक्षात् पवित्रं ज्ञानम् अयच्छत्।
• •
  चौपाई (चौपाई): 4 पङ्क्तीनां शास्त्रीयः छन्दः, प्रत्येकं पङ्क्तौ 16 लयांशाः (मात्राः)। एषा सङ्गीतमयी समरूपता चालीसां स्मर्तुं गातुं च सुकरां करोति।
• •
  सङ्कटमोचनम् (संकटमोचन): सङ्कट (आपत्, सङ्कटम्) मोचन (मोचयति, विमुञ्चति यः) इत्येताभ्यां निष्पन्नम्। एतत् हनुमन्तं मुक्तिदातारं निर्दिशति, यः भक्तस्य निराशायाश्च मध्ये आगच्छति।
• •
  शरणागतिः (शरणागति): सम्पूर्णात्मसमर्पणस्य सिद्धान्तः। सा जटिलकर्मकाण्डनैपुण्यं न याचते, केवलं असहायस्य हृदयस्य दिव्याय सत्यसमर्पणम्।

चालीसा अद्यापि विश्वस्मिन् प्रतिप्रभातम् अनुनदति।

• •
  मङ्गलशनिवारानुष्ठानानि: भक्ताः मङ्गलवारे शनिवारे च सम्मिलन्ति, ये दिवसाः मङ्गलेन (ऊर्जा, साहसम्) शनिना (धैर्यं, सहनशीलता) च सम्बद्धाः। ते चालीसां 11, 21, 108 वारं पठन्ति।
• •
  वाराणस्यां सङ्कटमोचनमन्दिरम्: परम्परा वदति यत् तुलसीदासः तत् तस्मिन् स्थले स्थापितवान् यत्र हनुमतः दर्शनम् अभवत्। तत् जीवन्तं तीर्थकेन्द्रम्, सामूहिकैः कीर्तनैः पूर्णम्।
• •
  अखण्डरामायणं सुन्दरकाण्डपाठाश्च: उत्तरभारते प्रवासिषु च एते पाठाः प्रायः चालीसायाः सामूहिकगानेन युज्यन्ते।

हनुमानचालीसायाः उत्पत्तिः स्मारयति यत् पवित्राणि वचनानि अमूर्तं तत्त्वज्ञानं न, किन्तु वास्तविकजीवने निर्मितं जीवन्तं कवचम्।

अद्य हनुमानचालीसां पठन्तः:

1. 1.मनोदर्पणेन (मनमुकुरेण) आरभध्वम्: प्रथमे 30 क्षणेषु निःशब्दं उपविशन्तु। मानसं कलुषं, मन्युम्, चिन्तां च मन्दं प्रमार्जयन्तु।
2. 2.भावेन (हृदयस्पर्शिनी अनुभूत्या) जपत: तुलसीदासः यशसे वा अभिमानाय वा न अजपत्। सः शरणागतेः शान्तात् आश्रयात् अजपत्। प्रत्येकं पद्यं विश्वासस्य समर्पणं भवतु।
3. 3.अन्तःरक्षकम् आह्वयत: स्वास्थ्यसङ्कटे, व्यावसायिकप्रतिकूलतायाम्, भावनात्मके क्षोभे वा दृढनिश्चयेन चौपाई 38 पुनः पुनः पठत। श्रीरामस्य अनुग्रहे स्थिरां आत्मानं कोऽपि बन्धः न धारयितुं शक्नोति।

सम्पूर्णानि 40 पद्यानि जपविधिना सह हनुमानचालीसापृष्ठे सङ्गृहीतानि सन्ति।