ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਤੋਤਰ
ਘਰਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਨਿੱਘ, ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਸਰੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਧੀ ਚੌਪਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਦੋਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਹਾ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਭਗਤ ਇਸ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਲ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਪਦਾਂ ਪਿੱਛੇ, ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ (ਸ਼ਰਣਾਗਤਿ) ਦੀ ਚੁੱਪ ਜਿੱਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਵੀ-ਸੰਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਲੀਸਾ ਰਚੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਖਾਵੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਹਜ਼ੂਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਸੀ।
ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਵਧ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀਦਾਸ
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਿਤੀਆਂ 1511 ਤੋਂ 1532 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1623 ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ, ਸਰਲ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਇਹ ਹਨ:
- •ਨਾਭਾ ਦਾਸ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲ (ਲਗਭਗ 1600) ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।
- •ਪ੍ਰਿਆਦਾਸ ਦੀ ਭਗਤਿਰਸਬੋਧਿਨੀ (1712) ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਟੀਕਾ ਹੈ।
- •ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਾਲੀਸਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਲੀਸਾ ਦਾ ਪਾਠ ਆਪ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਰਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮਿਹਰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਸਿੱਧੀਆਂ) ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਬੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ
ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਐਲਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁੜੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:
"ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਣੀ ਧੂੜ ਹਾਂ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸੱਚਾ ਚਮਤਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਡਿੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ।"
ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾ ਵਿਖਾਈ, ਸੰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਹਾਤੇ ਅੰਦਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਨ, ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ (ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ), ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਰਖਵਾਲੇ।
ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਸੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਦਿਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਦ ਰਚੇ ਅਤੇ ਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਅਸੀਮ ਬਲ, ਨਿਮਰਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਚਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚਾਲੀ ਚੌਪਾਈਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਲੀਵੇਂ ਦਿਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਲੰਗੂਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜੱਥਾ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸੀਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਬੁਰਜਾਂ ਨੂੰ ਖੜਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਕੰਮ ਚੱਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕੱਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਿਆ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਪਰਤ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ
ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਦੇ ਦੋ ਪਦ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਹਰ ਭਗਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ।
ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ (ਦੋਹਾ 1):
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि॥
Śrī-Guru Carana Saroja Raja Nija Manu Mukuru Sudhāri |
Baranau Raghabara Bimala Jasu Jo Dāyaku Phala Cāri ||
"ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰੂਪੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਘੁਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਜਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਧਰਮ (ਸਦਾਚਾਰ), ਅਰਥ (ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ), ਕਾਮ (ਜਾਇਜ਼ ਇੱਛਾ) ਅਤੇ ਮੋਖ (ਮੁਕਤੀ)।"
ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਫਲਸ਼ਰੁਤੀ (ਚੌਪਾਈ 38):
ਇਹ ਚੌਪਾਈ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਰਚਿਤ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀ ਚੌਪਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਠੱਤੀਵੀਂ ਹੈ।
जो सत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महा सुख होई॥
Jo Sata Bāra Pāṭha Kara Koī | Chūṭahi Bandi Mahā Sukha Hoī ||
"ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।"
ਇਸ ਅਠੱਤੀਵੀਂ ਚੌਪਾਈ ਵਿੱਚ, ਛੂਟਹਿ ਬੰਦਿ (ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ) ਦਾ ਵਾਕੰਸ਼ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕੈਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਚਿੰਤਾ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ।
ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ
- •ਅਵਧੀ: ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਕੋਮਲ, ਸੁਰੀਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੋਸਲ ਰਾਜ (ਅਯੁੱਧਿਆ) ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
- •ਚੌਪਾਈ: ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਛੰਦ, ਹਰ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਲੈਅਬੱਧ ਮਾਤਰਾਵਾਂ। ਇਹ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮਮਿਤੀ ਚਾਲੀਸਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- •ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ: ਸੰਕਟ (ਆਫ਼ਤ, ਸੰਕਟ-ਕਾਲ) ਅਤੇ ਮੋਚਨ (ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਤੋਂ। ਇਹ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਭਗਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤੇ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- •ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ: ਪੂਰਨ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦਿਲ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸੱਚੀ ਭੇਟਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ
ਚਾਲੀਸਾ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਸਵੇਰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।
- •ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਨੇਮ: ਭਗਤ ਮੰਗਲ (ਊਰਜਾ, ਹੌਸਲਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ (ਸਬਰ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਲੀਸਾ ਦਾ 11, 21 ਜਾਂ 108 ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- •ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਮੰਦਰ: ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਂਝੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
- •ਅਖੰਡ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਪਾਠ: ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਚਾਲੀਸਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਗਾਇਨ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਲੀਸਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣਾ
ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲ ਕੋਈ ਅਮੂਰਤ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਉਂਦਾ ਕਵਚ ਹਨ।
ਅੱਜ ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ:
- 1.ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ (ਮਨ ਮੁਕੁਰ): ਪਹਿਲੇ ਤੀਹ ਸਕਿੰਟ ਚੁੱਪ ਬੈਠੋ। ਮਨ ਦੇ ਕੂੜੇ, ਗਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝਾੜ ਦਿਓ।
- 2.ਭਾਵ ਨਾਲ (ਦਿਲੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ) ਜਾਪ ਕਰੋ: ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਲਈ ਜਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਪ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪਦ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਭੇਟਾ ਬਣੇ।
- 3.ਅੰਦਰਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰੋ: ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਕੜਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਚੌਪਾਈ 38 ਦੁਹਰਾਓ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਪਾਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੈਦ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਪੂਰੇ ਚਾਲੀ ਪਦ, ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਸਮੇਤ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ 40 ਚੌਪਾਈਆਂ ਰਚੀਆਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਪਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ।
ਅਵਧੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੋਣ
ਉੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਅਵਧੀ ਚੁਣੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਕਾਰਡ
ਨਾਭਾਦਾਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1600 ਈ. ਵਿੱਚ ਭਕਤਮਾਲ ਲਿਖੀ; ਪ੍ਰਿਯਦਾਸ ਨੇ 1712 ਈ. ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
'ਛੂਟਹਿ ਬੰਦਿ' ਦਾ ਵਾਅਦਾ
ਚੌਪਾਈ 38 ਵਿੱਚ ਛੂਟਹਿ ਬੰਦਿ ('ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ') ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਠੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਆਤਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ਅੱਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਥਾਂ ਸੰਕਟ ਮੋਚਨ ਹਨੂਮਾਨ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Hanuman
ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤੀ ਸਤੋਤਰ, ਜੋ ਹੌਸਲੇ, ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਤਿਤਾਲੀ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਵਧੀ ਭਜਨ (ਦੋਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਚਾਲੀ ਚੌਪਾਈਆਂ), ਭਗਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਸਤੋਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਬਲ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ ਸ਼ਤਨਾਮਾਵਲੀ: ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਕ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ 108 ਨਾਮ, ਮੰਗਲਵਾਰ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜਯੰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਇਸ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ; ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ, ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਗਵਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲੜੀ ਗਈ ਜੰਗ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੱਤ ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ।
ਹਨੂੰਮਾਨ ਜਯੰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਤਾਰੀਖਾਂ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਵ੍ਰਤ, ਜੋ ਲਾਲ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਭਗਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ।
ਸਪਤ ਪੁਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਦਵਾਰਕਾ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੌਰਾਣਿਕ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।