ਰਾਮਾਇਣ

ਰਾਮਾਇਣ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਾਕਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੱਤ ਕਾਂਡਾਂ, ਭਾਵ ਗ੍ਰੰਥ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣੀਆਂ ਬੁਰਾਈ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ। ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਭਾਵ ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਕਹਾਣੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੱਕ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕਾਂਡ ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਉਸ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਹਰ ਤਿਆਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਜਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਅਯੋਧਿਆਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਵਚਨ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਨਵਾਸ ਮਿਲੇ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਿਲ ਦੇ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਝਿਜਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜਾ ਕਾਂਡ, ਅਰਣਯਕਾਂਡ, ਬਨਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਦਾਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਦਿਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਕਾ ਟਾਪੂ-ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਚਾਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਮਦਦ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੋਈ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਡਦੇ ਰੱਥ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨੀ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜਟਾਯੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਯਤਨ ਲਈ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਘਾਤਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸੁੰਨਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਮਰ ਰਹੇ ਜਟਾਯੂ ਤੋਂ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚੌਥਾ ਕਾਂਡ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾਕਾਂਡ, ਵਾਨਰਾਂ, ਭਾਵ ਵਾਨਰ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਤੀ, ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੂੰਮਾਨ ਹਨ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਲ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ; ਇਸ ਪਲ ਤੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਮਹਾਕਾਵਿ ਜਿਸ ਭਗਤੀ-ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਵਾਂ ਕਾਂਡ, ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਿਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਵੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੈ।

ਛੇਵਾਂ ਕਾਂਡ, ਯੁੱਧਕਾਂਡ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਯੋਧੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ, ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਖ਼ਰ ਰਾਮ ਆਪ ਰਾਵਣ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੁਵੱਲਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਅਜਿੱਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਆਖ਼ਰ ਰਾਮ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਭਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਕਸ਼ਟ ਮਗਰੋਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਇਹ ਉਤਸਵ ਅੱਜ ਵੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਸੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ, ਰਾਮ ਰਾਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਂਡ, ਉੱਤਰਕਾਂਡ, ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੈਦ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਰਜਾ ਕਬੂਲ ਕਰੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮਾਇਣ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫ਼ਰਜ਼, ਪਿਆਰ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਕਠਿਨ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਹੌਸਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਸੇਵਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ, ਗਾਈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਪਾਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।