ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ

ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ’, ਪੌਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਰ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਰਾਪ ਹੇਠ ਆਈ ਅਪਸਰਾ ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਬਲਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਇੰਨੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਹਿਲਾ ਗਈ; ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਰਦਾਨ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਵਿਚੋਲੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੇ।

ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਤਰਕਾਮੇਸ਼ਟੀ ਯੱਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਯੱਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਇਸ, ਇੱਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਿਤ ਮਿੱਠੀ ਖੀਰ, ਮਿਲੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਚੀਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਅੰਜਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਪਾਇਸ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰ ਜੋ ਦੈਵੀ ਦਾਤ ਆਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੂਜੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਦੈਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਕੁਝ ਪੌਣ ਦਾ ਸਾਰ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਹ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਜੋ ਅੰਜਨਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਤਿੰਨ-ਗੁਣੀ ਮੂਲ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਹਨੂਮਾਨ ਕੋਲ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਮ ਬਾਲਕ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬੁਣੇ ਦੈਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਫਲ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਪਤੀ ਕੇਸਰੀ, ਜੰਗਲ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਹਾਦਰ ਵਾਨਰ ਸਰਦਾਰ, ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਜਨਮੇ, ਉੱਥੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੇਡ-ਭਰੇ, ਚੰਚਲ ਬਚਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਹਨੂਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਸਗੋਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਦਾਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਕਥਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਭੁੱਖਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜਾਗੇ ਅਤੇ ਦਿਸਹੱਦੇ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲ ਚਮਕ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਟਕਦਾ ਪੱਕਾ ਫਲ ਸਮਝ ਬੈਠੇ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਆਮ ਜੀਵ, ਦੈਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ, ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਦੂਰੀ ਲੰਘੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਮ ਜੀਵ, ਦੈਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ, ਯਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਜਿੰਨੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ।

ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੱਟ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਸੋਗ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਸਾਰੀ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ। ਵਾਯੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹ ਘੁੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਦੇਵਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਦੌੜ ਆਏ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਅਵੱਧ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ — ਭਾਵ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਲਵਾਰ ਜਾਂ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਬਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੀਰਘ ਉਮਰ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਰਦਾਨ ਜੋੜੇ। ਇੱਕ ਬੇਸਮਝ ਸਵੇਰ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ — ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਾਰਤ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਏ; ਹਵਾ ਫਿਰ ਵਗਣ ਲੱਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਿਆ।

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ: ‘ਹਨੂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਬਾੜਾ। ਇਸ ਬੇਸਮਝ ਪਰ ਆਖ਼ਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਹਸ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਸੱਟ ਦੀ ਯਾਦ ਇਹ ਨਾਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਸਮਝ ਸ਼ਰਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣ ਗਈ ਜੋ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਜਨਮੀਆਂ। ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬੇਸਮਝੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਜਿਸ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਅਰਪਿਤ ਹੋਣੇ ਸਨ।