हनुमानाचा जन्म

हनुमानांची ओळख अंजनीचे पुत्र, वायुदेवाच्या कृपेने जन्मलेले, अशी वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडाच्या अध्याय 3 मध्ये पुष्ट केली आहे. तेथे, ते वनात राम आणि लक्ष्मणासमोर पहिल्यांदा प्रकट होतात तेव्हा, त्यांना वायुपुत्र, म्हणजे वायूचे पुत्र, असे संबोधले आहे. अंजनी ही एक अप्सरा होती, जिला पृथ्वीवर वानरासारख्या रूपात राहण्याचा शाप मिळाला होता. तिने भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या केली आणि असा पुत्र मागितला जो बलवान, बुद्धिमान आणि दैवी तत्त्वाला समर्पित असेल. तिची भक्ती इतकी परिपूर्ण होती की तिने स्वतः देवांनाही हेलावून सोडले, आणि शिवांनी तिची प्रार्थना मान्य केली; तथापि हा आशीर्वाद तिला थेट न मिळता एका मध्यस्थामार्फत पोहोचला. हा तपशील परंपरा वारंवार आठवते, कारण तो हनुमानांचा स्वतःचा जन्म त्याच महान यज्ञाशी जोडतो, ज्यातून स्वतः रामांचा जन्म संसारात झाला.

परंपरेनुसार, अयोध्येचे राजा दशरथ स्वतःला पुत्र मिळावेत म्हणून पुत्रकामेष्टी यज्ञ करत होते, आणि त्यांना यज्ञाग्नीतून पवित्र पायसम, म्हणजे आशीर्वादित गोड खीर, प्राप्त झाले. त्यातील एक भाग एका घारीने उचलून नेला आणि जिथे अंजनी प्रार्थनेसाठी बसल्या होत्या तिथे जवळ टाकला. वायुदेवांनी खाली पडणारे पायसम अंजनीच्या पसरलेल्या ओंजळीत मार्गदर्शन केले, आणि त्यांनी कोणताही संकोच न करता ते ग्रहण केले; आपल्या दीर्घ तपश्चर्येने अखेर बोलावलेले ते दैवी दान त्यांनी तत्काळ ओळखले. अशा प्रकारे वायू स्वतः हनुमानांचे दुसरे पिता म्हणून त्यांच्याशी बांधले गेले, आणि हनुमानांचे तेव्हापासून स्मरण अंजनीचे आणि वायूचे पुत्र, दोघांचेही, असे केले जाते — अंशतः दैवी आशीर्वाद, अंशतः वायूचे स्वतःचे तत्त्व, आणि अंशतः अंजनी स्वतः धारण करत असलेले वानर रूप. नंतरची भक्ती-परंपरा या त्रिविध उत्पत्तीला त्याचे कारण मानते की हनुमान वानरांमध्ये एकटेच अशा शक्ती बाळगत होते ज्यांची बरोबरी त्यांच्या जातीतील कोणताही इतर सदस्य करू शकत नव्हता.

आपल्या बालपणापासूनच, हनुमानांनी कोणत्याही सामान्य बालकापेक्षा कितीतरी अधिक शक्ती आणि क्षमता दाखवल्या — त्यांच्या जन्मात गुंफलेल्या दैवी आशीर्वादाचा ते स्वाभाविक परिणाम होता. अंजनीचे पती केसरी, जे एक पराक्रमी वानरसरदार होते आणि वनराज्यांत आपल्या शक्ती व धैर्यासाठी सुप्रसिद्ध होते, त्यांनी हनुमानांना अंजनीसह आपल्याच पुत्राप्रमाणे वाढवले. ज्या घरात हनुमानांचा जन्म झाला ते घर हिंदू स्मृतीत असे स्थान बनले, जिथे दैवी शक्तीने एका खेळकर, अस्वस्थ बाल्यरूप धारण केले. हनुमानांच्या असामान्य क्षमतांमध्येही अंजनी एक समर्पित आणि सजग माता म्हणून स्मरल्या जातात; त्यांच्या शक्तीला कधीही सांभाळावयाचे ओझे न मानता, ज्यासाठी त्यांनी स्वतः वर्षानुवर्षे प्रार्थना केली होती त्या देणगीप्रमाणे त्यांनी पाहिले, आणि ज्या भक्तीने त्यांना प्रथम अस्तित्वात आणले होते, त्याच भक्तीने त्यांचे संगोपन केले.

हनुमानांच्या बाल्यकाळातील सर्वात प्रिय कथा वाल्मीकींच्या स्वतःच्या मूळ आख्यानात नव्हे, तर नंतरच्या पौराणिक आणि प्रादेशिक रामायण-पुनर्कथनांमध्ये व्यापकपणे सांगितली जाते. ती सांगते की बालक हनुमान एका सकाळी भुकेले जागे होतात आणि उगवत्या सूर्याला पाहतात; पहाटे क्षितिजावर खालच्या बाजूला असलेल्या त्याच्या तेजस्वी लाल प्रकाशाला ते आकाशात लटकलेले एक पिकलेले फळ समजतात. कोणताही संकोच न करता ते तो पकडून खाण्यासाठी झेप घेतात; त्यांची उपजत शक्ती त्यांना सूर्याच्या दिशेने एका अशक्य अंतरापर्यंत घेऊन जाते. क्षणार्धात ते असे अंतर पार करतात जे कोणताही सामान्य प्राणी, दैवी असो वा नसो, पार करण्याची आशा करू शकत नव्हता. सूर्याजवळ येणाऱ्या बालकामुळे चिंतित झालेले इंद्र आपल्या वज्राने, म्हणजे वज्रास्त्राने, हनुमानांवर प्रहार करतात; त्यांच्या हनुवटीला जखम होते आणि ते अशा उंचीवरून खाली पृथ्वीकडे कोसळतात की कोणत्याही नश्वर डोळ्याने त्यांचा मार्ग पाहिला नसता, आणि जमिनीला स्पर्श करण्यापूर्वीच ते बेशुद्ध होतात.

आपल्या पुत्राला असे पडलेले पाहून वायू शोक आणि क्रोधाने व्याकूळ झाले, आणि आपल्या दुःखात त्यांनी स्वतःला संसारापासून पूर्णपणे दूर नेले, सर्व वारा आपल्याबरोबर घेऊन. वायूच्या अनुपस्थितीत जग गुदमरू लागले. प्रत्येक सजीवाला धोका निर्माण करणाऱ्या वाढत्या संकटाने चिंतित होऊन देव हनुमानांना पुनर्जीवित करण्यासाठी आणि वायूंचे दुःख शांत करून त्यांना जगात परत आणण्यासाठी विशेष आशीर्वाद देण्यास एकत्र धावले.

ब्रह्मदेवांनी हनुमानांना कोणत्याही शस्त्राने अभेद्यतेचे वरदान दिले; याचा अर्थ कोणतेही पाते किंवा प्रक्षेपास्त्र त्यांना पुन्हा कधीही जखमी करू शकणार नाही. इंद्रांनी आपला क्रोध मागे घेतला आणि त्याऐवजी हनुमानांना आपल्या वज्राच्या बळाइतकी शक्ती आशीर्वादित केली; तर इतर देवांनी दीर्घायुष्य, प्रज्ञा आणि इच्छेनुसार आपले रूप बदलण्याची शक्ती यांचे आणखी वरदान जोडले. एका बेफिकीर सकाळने हनुमानांना, त्या चुकीबद्दल केवळ क्षमा मिळण्याऐवजी, ती सुरू होण्यापूर्वी होते त्यापेक्षा अधिक शक्तिशाली बनवले. हनुमान पुनर्जीवित होऊन हे आशीर्वाद मिळाल्यावरच वायू जगात परतले, आणि वारा पुन्हा वाहू लागला; पित्याच्या आपल्या जखमी पुत्रावरील प्रेमाला प्रतिसाद मिळाला म्हणूनच संपूर्ण जग पुन्हा श्वास घेऊ शकले.

परंपरा मानते की हनुमानांचे स्वतःचे नावही याच प्रसंगाची आठवण देते: ‘हनु’ म्हणजे हनुवटी. हे नाव या बेफिकीर, पण अखेर सुदैवी बालसाहसादरम्यान इंद्राच्या वज्रामुळे त्यांच्या हनुवटीला झालेल्या जखमेचे स्मरण म्हणून समजले जाते. जे केवळ बेफिकीर खोडकरपणाचा एक क्षण म्हणून स्मरले गेले असते, ते देवांच्या सामूहिक प्रतिसादातून, हनुमान पुढे रामसेवेत आणतील त्या असामान्य शक्तींचा पाया बनले. या शक्ती त्यांच्या बालपणीच्या धाडसाच्या विरोधात नव्हत्या, तर थेट त्याच्यामुळेच जन्मल्या. पिढ्यानपिढ्या ही कथा पुन्हा सांगणाऱ्या भाविकांनी तिला बेफिकिरीविरुद्धच्या इशाऱ्याच्या कथेपेक्षा अधिक, या प्रारंभिक पुराव्याच्या रूपात मानले आहे की हनुमानांची भक्ती, धैर्य आणि शक्ती एकमेकांपासून अविभाज्य होती — राम भेटण्यापूर्वीही. हीच तीन गुणवैशिष्ट्ये ते एक दिवस, एकाच सेवाकार्यात एकत्र, त्या स्वामीला अर्पण करणार होते.