हनुमान चालीसाचा उगम

घरांमध्ये, मंदिरांमध्ये आणि सत्संग मेळाव्यांमध्ये म्हटल्या जाणाऱ्या सर्व स्तोत्रांमध्ये हनुमान चालीसा उबदारपणा, धैर्य आणि आध्यात्मिक आश्रय यांचे स्थान राखून आहे. यात चाळीस मधुर अवधी चौपाया आहेत, त्यांच्या आधी दोन दोहे आणि शेवटी प्रार्थनेचा एक दोहा आहे. कोट्यवधी भक्त ते दररोज पठण करतात. ते निराशेविरुद्ध शक्ती, गोंधळात स्पष्टता आणि अंतर्मनातील भीतीपासून मुक्ती मागतात.

या चाळीस पदांमागे, दिखाव्याच्या मागणीवर शरणागतीच्या (शरणागती) मूक विजयाविषयीची एक प्रिय परंपरा आहे. कवी-संत गोस्वामी तुलसीदास यांनी सोळाव्या शतकात ही चालीसा रचली. परंपरेनुसार, ती चाळीस दिवसांच्या बंदिवासात प्रकटली. ती साहित्यिक प्रदर्शनासाठी नव्हती. ती आत्म्याची जिवंत हाक होती, श्री हनुमानाच्या रक्षक सान्निध्याला आवाहन करणारे स्थिर ध्यान होते.

गोस्वामी तुलसीदास उत्तर भारतीय भक्ती चळवळीच्या महान बहराचे आहेत. त्यांच्या जन्माबद्दल पारंपरिक कालगणना 1511 ते 1532 या दरम्यान भिन्न आहेत, आणि त्यांचे निर्वाण 1623 मानले जाते. गंगेच्या काठावरील वाराणसी (काशी) येथे त्यांनी रामचरितमानस रचले. त्यात त्यांनी श्रीरामाची कथा अभिजात संस्कृतमधून गोड, सुलभ अवधीत आणली.

त्यांच्या जीवनाच्या प्रारंभिक नोंदी पुढीलप्रमाणे आहेत:

• •
  नाभादास यांचे भक्तमाल (सुमारे 1600) हे वैष्णव संतांचे जवळपास समकालीन चरित्रवृत्त आहे.
• •
  प्रियादास यांची भक्तिरसबोधिनी (1712) ही त्या संतांचे जीवन विस्तारणारी टीका आहे.
• •
  तुलसीदासांचे स्वतःचे कवितावली आणि विनयपत्रिका शारीरिक वेदना, लोकांची शंका आणि दैवी सुटका यांच्या काळांचे प्रतिबिंब दाखवतात.

चालीसेच्या रचनेची कथा नंतरच्या संतचरित्रांतून आणि मौखिक परंपरेतून येते. चालीसेचा मजकूर स्वतः ती सांगत नाही. म्हणून ती सांगणाऱ्यांनी ती परंपरा म्हणून मांडावी, नोंदवलेला इतिहास म्हणून नव्हे.

परंपरा सांगते की तुलसीदासांच्या भक्तीची बातमी दिल्लीच्या राजदरबारापर्यंत पोहोचली आणि त्यांना राजधानीत आमंत्रित करण्यात आले. त्या दरबारी जीवनाला कृपा मिळवण्यासाठी अलौकिक शक्ती (सिद्धी) दाखवणारे ज्योतिषी आणि योगसाधक परिचित होते. तुलसीदास पोहोचले तेव्हा त्यांच्या दैवी स्थानाची खूण म्हणून चमत्कार दाखवण्यास सांगण्यात आले.

तुलसीदासांचे उत्तर हे भारतीय आध्यात्मिक जीवनातील महान घोषणांपैकी एक म्हणून स्मरले जाते. जोडलेल्या हातांनी आणि खोल नम्रतेने ते म्हणाले:

त्यांनी खूण दाखवली नाही, म्हणून संतांना राजप्रांगणात बंदिवासात ठेवण्यात आले. ते याला दुःख, क्रोध किंवा निराशेने सामोरे गेले नाहीत. त्यांनी याला शरणागतीची कसोटी मानले आणि पूर्णपणे अंतर्मुख झाले. त्यांचा आश्रय श्री हनुमान होते, संकट मोचन (संकटे दूर करणारे), रामावर प्रेम करणाऱ्या सर्वांचे शाश्वत रक्षक.

चाळीस दिवस संतांनी आपल्या कोठडीत ध्यान केले. दररोज, शुद्ध भक्तीच्या तल्लीनतेत, त्यांनी वायुपुत्राला उद्देशून पदे रचली आणि गायली. त्यांनी हनुमानाचे अपार बळ, नम्रता, ज्ञान आणि परमात्म्याप्रती निष्ठा यांची स्तुती केली. चाळिसाव्या दिवसापर्यंत रत्नांसारख्या चाळीस चौपाया पूर्ण झाल्या. त्याच ते संरक्षक कवच आहे ज्याला आपण आता हनुमान चालीसा म्हणतो.

पारंपरिक कथनांनुसार, चाळिसाव्या दिवशी माकडे आणि लंगूरांचा मोठा समूह राजवाड्याच्या तटबंदीवर आणि बागांमध्ये पसरला. ते भिंतींवर चढले, बुरुज हलवले, आणि कोणालाही इजा झाली नाही. दैनंदिन कामकाज चालू शकले नाही. दरबाराने हे दैवी योजनेचे आणि संतांच्या आध्यात्मिक उंचीचे चिन्ह मानले. तुलसीदासांना सन्मानाने मुक्त करण्यात आले आणि ते आपल्या प्रिय काशीला परतले. तेथे त्यांनी पुढे अस्सी नदीजवळ प्रसिद्ध संकट मोचन हनुमान मंदिराची स्थापना केली.

हनुमान चालीसेतील दोन पदे या परंपरेचा आत्मा आणि प्रत्येक भक्ताला दिलेले तिचे वचन टिपतात.

Śrī-Guru Carana Saroja Raja Nija Manu Mukuru Sudhāri |

Baranau Raghabara Bimala Jasu Jo Dāyaku Phala Cāri ||

ही चौपाई तुलसीदासरचित हनुमान चालीसेतील चाळीस चौपायांपैकी अडतिसावी आहे.

Jo Sata Bāra Pāṭha Kara Koī | Chūṭahi Bandi Mahā Sukha Hoī ||

या अडतिसाव्या चौपाईत, छूटहि बंदि (बंदिवासातून मुक्ती) हा वाक्प्रयोग तुलसीदासांच्या स्वतःच्या सुटकेच्या परंपरेची आठवण करून देतो. तो प्रत्येक साधकाला मनाच्या सर्वांत खोल कारागृहांतून, म्हणजे चिंता, शोक आणि आत्मशंका यांतूनही मुक्ती देतो.

• •
  अवधी (अवधी): पूर्वी हिंदीची सौम्य, सुरेल साहित्यिक बोली, प्राचीन कोसल राज्यात (अयोध्या) सर्वत्र बोलली जाणारी. अवधीत लिहून तुलसीदासांनी पवित्र ज्ञान थेट गृहस्थांना, शेतकऱ्यांना आणि मुलांना दिले.
• •
  चौपाई (चौपाई): चार ओळींचा अभिजात छंद, प्रत्येक ओळीत सोळा लयबद्ध मात्रा. ही संगीतमय समरूपता चालीसा पाठ करणे आणि गाणे सोपे करते.
• •
  संकट मोचन (संकटमोचन): संकट (आपत्ती, संकटकाळ) आणि मोचन (गाठ सोडवून मुक्त करणारा) यांपासून. हे हनुमानाला भक्त आणि निराशा यांच्यामध्ये उभा राहणारा मुक्तिदाता म्हणून नाव देते.
• •
  शरणागती (शरणागति): संपूर्ण आत्मसमर्पणाचा सिद्धांत. तो जटिल कर्मकांडातील प्रावीण्य मागत नाही, केवळ असहाय हृदयाचे परमात्म्याला प्रामाणिक अर्पण मागतो.

चालीसा आजही प्रत्येक पहाटे जगभर घुमते.

• •
  मंगळवार & शनिवारचे व्रतपालन: भक्त मंगळ (ऊर्जा, धैर्य) आणि शनी (संयम, सहनशक्ती) यांच्याशी संबंधित मंगळवार आणि शनिवार या दिवशी एकत्र येतात. ते चालीसेचे 11, 21 किंवा 108 वेळा पठण करतात.
• •
  वाराणसीतील संकट मोचन मंदिर: परंपरा सांगते की तुलसीदासांना ज्या ठिकाणी हनुमानाचे दर्शन झाले तेथे त्यांनी याची स्थापना केली. सामूहिक गायनाने भरलेले हे चैतन्यपूर्ण तीर्थक्षेत्र आजही आहे.
• •
  अखंड रामायण & सुंदरकांड पारायणे: उत्तर भारतात आणि प्रवासी समुदायांमध्ये, अशा पठणांना अनेकदा चालीसेचे सामूहिक गायन जोडले जाते.

हनुमान चालीसेचा उगम आपल्याला आठवण करून देतो की पवित्र शब्द हे अमूर्त तत्त्वज्ञान नाहीत. ते वास्तव जीवनात घडवलेले जिवंत कवच आहे.

आज हनुमान चालीसा पठण करताना:

1. 1.मनाच्या आरशापासून सुरुवात करा (मन मुकुर): पहिली तीस सेकंद शांत बसा. मनातील गोंधळ, तक्रारी आणि चिंता हळुवारपणे झटकून टाका.
2. 2.भावाने (हृदयपूर्वक अनुभूतीने) जप करा: तुलसीदासांनी कीर्ती किंवा अभिमानासाठी जप केला नाही. त्यांनी शरणागतीच्या शांत गाभाऱ्यातून जप केला. प्रत्येक पद विश्वासाचे अर्पण होऊ द्या.
3. 3.अंतर्मनातील रक्षकाचे आवाहन करा: आरोग्याच्या आव्हानांत, व्यावसायिक प्रतिकूलतेत किंवा भावनिक गोंधळात, दृढ विश्वासाने चौपाई 38 ची पुनरावृत्ती करा. श्रीरामांच्या कृपेत नांगर टाकलेल्या आत्म्याला कोणताही बंदिवास रोखू शकत नाही.

चाळीसही पदे, त्यांच्या पठणासह, हनुमान चालीसा पानावर एकत्र केली आहेत.