मंगळवार व्रत

हनुमानाचे चरित्र वाल्मीकी रामायणाच्या पाचव्या कांडातील, म्हणजे सुंदरकांडातील, आहे, जिथे लंकेपर्यंत समुद्र ओलांडण्याची त्यांची झेप आणि श्रीरामांची त्यांची अविचल सेवा पूर्णपणे सांगितली आहे. अविश्रांत भक्ती, शारीरिक सामर्थ्य आणि निर्भय नम्रता हेच गुण भक्त प्रत्येक मंगळवारी आवाहन करतात. वैदिक ज्योतिषात मंगळवारचा स्वामी मंगळ ग्रह आहे, जो धैर्य, जीवनशक्ती, तसेच शरीराचे रक्त व अस्थी यांवर अधिष्ठान ठेवतो. जन्मकुंडलीत मंगळ पीडित असतो, ज्याला ज्योतिषी मंगळ दोष म्हणतात, तेव्हा मंगळवार व्रत त्या तप्त ग्रहशक्तीला संघर्ष किंवा उतावीळपणाकडे न नेता हनुमानांनी मूर्त केलेल्या शिस्तबद्ध, धार्मिक सामर्थ्याकडे वळवण्यासाठी पाळले जाते.

पारंपरिक मंगळवार व्रत कथा एका वृद्ध विधवेची गोष्ट सांगते, जी आपल्या मुलाच्या घरात सुनेच्या देखरेखीखाली राहत होती. प्रत्येक मंगळवारी तिला स्वयंपाकघरातून चार पोळ्या मिळत, आणि दर आठवड्याला त्यांपैकी दोन पोळ्या ती हनुमान मंदिरात अर्पण म्हणून नेत असे, आणि उरलेल्या दोन स्वतः खात असे; ही छोटी भक्ती ती न चुकता पुनरावृत्त करत असे.

कालांतराने सुनेच्या लक्षात आले की म्हातारी दर आठवड्याला काय करते, आणि तिला राग येऊ लागला, कारण मंदिरात नेलेले अन्न केवळ वाया जाते, दिले जात नाही, अशी तिची खात्री झाली होती. सूड म्हणून तिने विधवेचा मंगळवारचा वाटा कमी करायला सुरुवात केली: प्रथम दोन पोळ्या, मग एक, आणि शेवटी काहीच नाही.

अर्पण करण्यासारखे काहीही उरले नसतानाही म्हातारी दर मंगळवारी मंदिराकडे चालत राहिली, इतकी वर्षे पाळलेली परंपरा सोडून न देता. एका आठवड्यात ती रिकाम्या हातांनी आली आणि जसे नेहमी बसायची तसे हनुमानासमोर बसली, कारण देण्यासारखे दुसरे काहीच उरले नव्हते म्हणून आपली उपस्थिती आणि श्रद्धा अर्पण करत.

मंदिरात एक तरुण, जो तिने आधी कधी पाहिला नव्हता, तिच्याजवळ आला आणि तिला आश्रय देऊ केला, दररोज दूध, पोळ्या, साखर आणि तूप पुरवण्याचे वचन देत, जेणेकरून तिची पूजा अखंड चालू राहील. तेव्हापासून विधवेची भक्ती तिच्या स्वतःच्या घराने काय द्यायचे किंवा रोखायचे यावर अवलंबून राहिली नाही.

लवकरच सुनेच्या स्वतःच्या घरावर दुर्दैव ओढवू लागले: आजारपण, वाईट नशीब आणि अडचणींची मालिका, ज्यांनी कुटुंबाची जी काही समृद्धी होती ती हळूहळू रिकामी केली. ही वेळ तिच्या लक्षातून सुटली नाही, आणि म्हातारीच्या बाबतीत केलेले तिचे दुर्लक्ष आणि आता तिच्याभोवती जमत असलेली संकटे यांच्यात काही संबंध असल्याचे तिला जाणवू लागले.

आपली चूक उमगल्यावर सुनेने त्या विधवेला शोधून काढले आणि तिने निर्माण केलेल्या उपासमारीबद्दल क्षमा मागितली. काही आठवड्यांच्या उपासमारीनंतरही कोणताही कडवटपणा न बाळगता विधवेने तत्काळ क्षमा केली, आणि तिच्यासाठी अन्नाची सोय करणारा तो अनोळखी तरुण कोणतेही स्पष्टीकरण न देता शांतपणे घरातून निघून गेला.

त्याच रात्री म्हातारीला ज्या तरुणाने तिला अन्न दिले होते, त्याचे स्वप्न पडले. स्वप्नात तिला स्पष्ट उमगले की तो तरुण सुरुवातीपासूनच हनुमान स्वतः होता, ज्या क्षणी तिच्या स्वतःच्या कुटुंबाने तिला सांभाळण्यात कुचराई केली, त्याच क्षणी मानवी रूपात तो तिच्या आयुष्यात आला होता. त्या दिवसापासून सुनेनेही स्वतःहून मंगळवार व्रत सुरू केले, आणि जे घर एका वृद्ध स्त्रीला रिकाम्या हाताने दूर लोटत होते, ते पुन्हा समृद्ध झाले असे स्मरले जाते.

या कथेत सन्मानित होते ते विधवेच्या अर्पणाचे प्रमाण नव्हे, जे दोन पोळ्यांपासून शून्यापर्यंत आटत गेले. तिचा सन्मान होतो ते, तिने अर्पण केवळ ते करण्याचे साधन हिरावले गेले म्हणून थांबू देण्यास नकार देणे. हनुमानांचा प्रतिसाद तिची भक्ती सर्वात उदार असताना नव्हे, तर सर्वात कमी झालेली असताना आला. आज मंगळवारचा उपवास पाळणारी अनेक कुटुंबे हेच याचे केंद्रीय शिक्षण मानतात: श्रद्धेची सातत्यता दिल्या जाणाऱ्या वस्तूच्या विपुलतेपेक्षा अधिक महत्त्वाची आहे.

मंगळवारी परिधान केली जाणारी लाल किंवा केशरी वस्त्रे, मंदिरात अर्पण केली जाणारी जास्वंदीची फुले, आणि हनुमानाच्या मूर्तीला लावलेला शेंदूर, हे सर्व त्याच सुंदरकांड परंपरेत सांगितल्या गेलेल्या सिंदूर-प्रसंगाचे प्रतिध्वनी करतात. तिथे असे सांगितले जाते की श्रीरामांचे आयुष्य वाढवणारा हा लेप आहे हे कळल्यावर हनुमानांनी आपले संपूर्ण शरीर त्या लाल लेपाने झाकून घेतले, इतके ते आपल्या स्वामींच्या कल्याणाप्रती अगदी लहान हावभावापर्यंत समर्पित होते. या दिवशी हनुमान चालीसा सात किंवा अकरा वेळा पठण करणे, किंवा संध्याकाळी सुंदरकांड वाचणे, हे एखाद्या विशिष्ट कृपेच्या याचनेपेक्षा त्याच बिनशर्त सेवेचे नूतनीकरण म्हणून समजले जाते. ज्याप्रमाणे त्या वृद्ध विधवेने दोन पोळ्या मंदिरात नेल्या होत्या, काहीही मागणी न करता, त्याच भावनेने ते दर मंगळवारी अर्पण केले जाते.