गुरुवार व्रत

वैदिक ज्योतिषातील नऊ अभिजात ग्रहशक्तींपैकी बृहस्पती, ज्याची ओळख गुरु ग्रहाशी (बृहस्पती) आहे, ते देवगुरू, म्हणजे स्वतः देवांचे आचार्य, हे स्थान धारण करतात. ते धर्म, पवित्र ज्ञान, शिक्षक, संतती आणि समृद्धी यांचे अधिपती आहेत, आणि जन्मकुंडलीत चांगल्या स्थानी असलेला गुरु ग्रह ज्ञान, विवेकी निर्णय आणि चिरस्थायी सुदैवाचे लक्षण मानला जातो. अग्नी पुराणाचा ३००वा अध्याय ग्रहांचा अशुभ प्रभाव दूर करणारे मंत्र व व्रते सांगतो; याच परंपरेत सलग सात गुरुवार पाळला जाणारा व्रताचा संकल्प, जो अनुराधा नक्षत्रावर येणाऱ्या गुरुवारपासून सुरू होतो, अशुभ मुहूर्त टाळण्यासाठी वैदिक ज्योतिषात वापरले जाणारे चंद्र-स्थानांपैकी एक नक्षत्र आहे. हे व्रत अस्वस्थ गुरु ग्रह एखाद्याच्या जीवनात आणू शकणाऱ्या विशिष्ट संकटांचा नाश करते असे मानले जाते.

पारंपरिक गुरुवार व्रत कथा दारिद्र्याने नव्हे तर त्याच्या उलट गोष्टीने सुरू होते: समृद्ध व्यापाऱ्याचे घर, ज्याच्या पत्नीला सततच्या दानधर्माचा कंटाळा आला होता आणि ते ओझे संपावे अशी तिची इच्छा होती. एका गुरुवारी बृहस्पती सामान्य भटक्या ऋषींच्या वेषात भिक्षा मागण्यासाठी तिच्या दारी आले. पाहुण्याला योग्य आदराने स्वागत करण्याऐवजी, त्यांना आपण कोणाशी बोलत आहोत हे न ओळखता, तिने आपली सगळी संपत्ती सोडून देण्याची इच्छा बोलून दाखवली.

ऋषींनी तिच्या इच्छेला थेट उत्तर दिले आणि गुरुवारच्या काही आचरणांची सूचना केली; ती पाळली असती तर तिने ज्या समृद्धीचे व्यवस्थापन करून ती कंटाळली होती, तीच उलटवली असती. तिच्या घराचे भाग्य पूर्णपणे कोसळण्यापूर्वी तिने त्यातील फक्त काही सूचनाच पाळल्या. तिचा पती प्रवासातून परत आला तेव्हा कुटुंबाची संपत्ती गेलेली होती, आणि पूर्वी ओळखलेले घर दूरच्या गावात सरपण गोळा करून विकून स्वतःचे पोट भरण्यापर्यंत खाली आले होते.

असे कष्टाचे आयुष्य काही वर्षे चालले असता, व्यापाऱ्याच्या लहान मुलीने एकदा दही मागितले; कुटुंबाला सहज परवडणारे नसलेले एक लहानसे समाधान. ते मिळवण्याचा मार्ग शोधण्यासाठी जंगलात फिरताना व्यापाऱ्याची दुसऱ्यांदा बृहस्पतींशी भेट झाली, तेव्हाही ते साध्या ऋषींच्या वेषात होते. यावेळी ऋषींनी इशारा नव्हे तर मार्गदर्शन दिले: हरभरे आणि गूळ वापरून केलेली साधी गुरुवारची पूजा, जी द्वेषाने नव्हे तर प्रामाणिकपणे अर्पण करायची.

व्यापाऱ्याने हा नवा उपदेश पाळला आणि त्याची परिस्थिती हळूहळू सुधारताना पाहिली; पण एका गुरुवारच्या पूजेचा त्याच्या स्मृतीतून विसर पडला. लवकरच राजदरबारातून दागिने गहाळ झाले आणि संशय त्याच्यावर आला; त्याने काहीही घेतलेले नसतानाही त्याला अटक करून तुरुंगात टाकण्यात आले. तुरुंगातही त्याने कडवटपणात आपली गुरुवारची भक्ती सोडली नाही, आणि त्याच्याबरोबर बंदिवासात असलेल्या एका करुणामयी स्त्रीने त्या दिवसाची योग्य रीतीने आठवण ठेवण्यासाठी आपल्याकडचे थोडेसेच अन्न त्याला दिले.

त्याच स्त्रीने स्वतःचा एक मुलगा गमावला होता, आणि तुरुंगात झालेल्या आशीर्वादित अन्नाच्या शांत देवाणघेवाणीत, तो मुलगा तिला परत मिळाल्याचे मानले गेले. ही बातमी व्यापाऱ्याच्या पत्नीपर्यंत पोहोचली; तीच स्त्री जिच्या सुरुवातीच्या दानाच्या नकारामुळे ही संपूर्ण साखळी सुरू झाली होती. तिनेही आपला मुलगा एका घोडेस्वारीच्या अपघातात गमावला होता. नम्रपणे, पूर्वी ज्याचा तिने राग धरला होता त्या गुरुवार उपासनेकडे परत वळून, बदललेल्या अंतःकरणाने ते आता अर्पण करताना, तिच्या स्वतःच्या मुलाचे जीवनही पुन्हा मिळाले. गहाळ दागिने लवकरच चोरले गेलेच नव्हते असे सिद्ध झाले, आणि व्यापाऱ्याची सुटका झाली; सन्मानाने परत आणले गेले आणि कथेच्या शेवटच्या उलट वळणात, त्याने आपल्या मुलीचा विवाह संपन्न घरात लावून दिला आणि त्याला स्वतःची जमीनही मिळाली.

कथेचा सर्वात धारदार धडा श्रीमंत आणि गरीब यांमधील फरकातून नव्हे, तर मुक्तपणे देणे आणि कडवटपणे देणे यांतील फरकातून येतो. व्यापाऱ्याच्या पत्नीला श्रीमंत असल्याबद्दल दोष दिला गेला नाही; ज्या बंधनाबरोबर संपत्ती येते, त्यापासून मुक्त व्हावे अशी इच्छा केल्यानेच ती नष्ट झाली. याउलट व्यापाऱ्याने तुरुंगाच्या कोठडीतूनही एका लहान, नम्र अर्पणाशी निष्ठा राखली, आणि त्याच्या पुनर्स्थापनेचे श्रेय कथा दानाच्या आकारमानाला नव्हे, तर त्या सातत्याला देते.

गुरुवारच्या उपासनेतील प्रत्येक घटक, पिवळे वस्त्र आणि पिवळी फुले, हळदीच्या पाण्याने धुतलेले पाणी आणि मीठ किंवा आंबट पदार्थांशिवाय खाल्ले जाणारे बेसन (हरभऱ्याच्या पीठाचे) जेवण, हे बृहस्पतीशी पारंपरिकपणे जोडलेल्या सुवर्ण रंगाचे प्रतिध्वनी आहेत; अनेक घरांत बृहस्पतींना विष्णूंचा अवतार किंवा जवळचा सहकारी मानले जाते. केळीचे झाड, ज्याच्या मुळाशी दर गुरुवारी पाणी घातले जाते आणि हळदीचा लेप लावला जातो, ते गुरूंच्या स्वतःच्या उपस्थितीचे जिवंत प्रतिनिधी मानले जाते; त्याचे रुंद पान आणि स्थिर वाढ ही ज्या संरक्षक शहाणपणाचे प्रतीक मानली जाते, तेच शहाणपण बृहस्पती त्या झाडाची काळजी घेणाऱ्या घरावर वाढवावे अशी प्रार्थना केली जाते.