पवित्र दीप

इतर कोणत्याही विधीच्या आधी उपासक दिवा लावतो आणि हिंदू घरांत सर्वत्र म्हटला जाणारा एक श्लोक उच्चारतो: दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः। दीपो हरतु मे पापं सन्ध्यादीप नमोऽस्तु ते॥ त्याचा अर्थ: दिव्याचा प्रकाश म्हणजे परब्रह्म आहे, दिव्याचा प्रकाश म्हणजे जनार्दन (विष्णू) आहेत; दिव्याचा प्रकाश माझे पाप नष्ट करो; संध्याकाळच्या दीपा, तुला नमस्कार असो. दिव्याच्या ज्योतीला थेट परम तत्त्व आणि स्वतः भगवान विष्णू म्हणून संबोधले जाते; आणि उपासक त्या पवित्र दिव्याने सर्व मलिनता दूर करावी अशी याचना करतो, संध्याकाळच्या प्रकाशाला नमस्काराने सांगता करतो. हीच आकांक्षा बृहदारण्यक उपनिषदातील 'तमसो मा ज्योतिर्गमय', म्हणजे 'अंधारातून मला प्रकाशाकडे ने' (१.३.२८), या अधिक प्राचीन प्रार्थनेची प्रतिध्वनी करते; हिंदू घरात लावलेला प्रत्येक दिवा ही एकच विनंती लघुरूपात पुनरावृत्त करतो असे मानले जाते.

दिव्याच्या प्रत्येक भौतिक भागाला स्वतःचा अर्थाचा थर आहे. अग्नी, म्हणजे ज्वाला, जागेचे सूक्ष्म वातावरण शुद्ध करतो आणि जळताना हवेतील सूक्ष्मजंतू नष्ट करतो असे मानले जाते. मातीचे पात्र, मिट्टी का दिया, मानवी देहाचे प्रतीक आहे; जो मातीपासून बनलेला असून तिच्यातच परत जाणार आहे. त्या पात्रात ओतलेले तेल किंवा तूप ऐहिक आसक्ती आणि वासना, म्हणजे एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात आत्मा वाहून नेणारे संचित संस्कार, यांचे प्रतीक आहे. सुती वात केंद्रित मनाचे प्रतीक आहे, तो एकच धागा ज्यातून हे सर्व इंधन प्रवास करून प्रकाश बनण्याआधी जावे लागते.

ज्योत जळत असताना तेल संपते आणि प्रकाशात रूपांतरित होते; हे रूपांतर हेच दिव्याचे मध्यवर्ती शिकवण आहे. ध्यान ऐहिक आसक्तीवर अगदी त्याच प्रकारे कार्य करते असे मानले जाते जसे अग्नी तेलावर करतो: एकेकाळी घन व शाश्वत वाटणारे काहीतरी जाळून, सतत जळण्याद्वारे, ते दिव्यात रूपांतरित करणे, नष्ट करून शून्य न करता. दिवा उपासकाला आपली ऐहिक आसक्ती पूर्णपणे सोडून देण्यास सांगत नाही; तर ती प्रक्रिया दाखवतो ज्याद्वारे तीच आसक्ती योग्य अग्नीला दिली की खोलीला उजळणारा प्रकाश बनते.

परंपरेनुसार दिव्याच्या ज्योतीचे तोंड कोणत्या दिशेला आहे, याचे स्वतःचे परिणाम असतात. पूर्वेकडे तोंड असलेला दिवा सूर्याचे ज्ञान, ऊर्जा आणि चैतन्य आवाहन करतो, आणि तो प्रकाशित करत असलेल्या जागेत आरोग्य व स्पष्टता आणतो. उत्तरेकडे तोंड असलेला दिवा समृद्धी आकर्षित करतो आणि घर जे उपक्रम हाती घेईल त्यात यशाला साहाय्य करतो असे मानले जाते; वास्तुशास्त्रात ईशान्य कोपरा विशेष मानला जातो, कारण तो जागेला सकारात्मक ऊर्जेने भारलेले ठेवतो. याउलट, दक्षिण दिशा टाळली जाते; साधारण परिस्थितीत दिव्याच्या ज्योतीसाठी ती अशुभ दिशा मानली जाते.

हिंदू उपासनेतील इतर प्रत्येक अर्पण, पाणी, फुले, धूप, नैवेद्य, ते करण्यासाठी उपासकाला पुरेसे स्पष्ट दिसणे आवश्यक आहे. अंधुक किंवा काळोख्या खोलीत ही दृश्यमानता नेमकी दिवाच देतो. म्हणूनच विधीची इतर कोणतीही कृती सुरू होण्यापूर्वी दिवा लावला जातो, इतरांबरोबर किंवा त्यांच्या नंतर नव्हे. पूजेतील प्रत्येक पुढील हावभाव दिव्याने आधीच निर्माण केलेल्या प्रकाशात घडतो; त्यामुळे दिवा केवळ अनेक अर्पणांपैकी एक नसून, प्रत्येक पुढील अर्पण दृश्य व शक्य करणारी अट ठरतो.

तत्त्वतः उपासक कोणतेही पात्र, तेल किंवा वात न वापरता केवळ अग्नी जळताना पाहू शकतो. तरीही परंपरा चारही घटक एकत्र असावेत असा आग्रह धरते; केवळ अग्नी नव्हे. तेलाशिवाय माती जाळण्यासारखे काही नसते, आणि वातीशिवाय तेलाला स्वतःला वर खेचून ज्योत बनवण्याचा मार्ग नसतो. मनाच्या स्वतःच्या एकाग्रतेशिवाय वात, जी परंपरेनुसार धाग्यातच वसते, केवळ फडफडणारा, अस्थिर प्रकाश देते, स्थिर नव्हे. प्रत्येक पदार्थ इतरांच्या एकट्याने असण्यातील मर्यादा सुधारतो. म्हणूनच दिव्याची आसक्ती व जागृतीविषयीची शिकवण तेव्हाच पूर्ण होते, जेव्हा देह, ऐहिक इच्छा आणि एकाग्र मन एकत्र कार्य करताना दाखवले जातात; एकेक समस्या सोडवायच्या वेगळ्या बाबी म्हणून नव्हे.

ही परंपरा एका लहानशा ज्योतीवर किती अर्थ सोपवते, हे थांबून पाहणे योग्य आहे. ती परम तत्त्व आहे, अशुद्धतेचा नाश करणारी आहे, आसक्ती जागृतीत कशी बदलते याचा आदर्श आहे, आणि कोणत्या दिशेला तोंड आहे त्यानुसार समृद्धी किंवा दुर्भाग्यापासून दूर नेणारा दिशादर्शक आहे. दैनंदिन हिंदू आचरणातील इतर कोणतीही घरगुती वस्तू एकाच वेळी इतका अर्थ धारण करत नाही. दिव्याचा लहानसा आकार आणि अल्प काळ टिकणे, काही तासांचे तेल, मग तो पुन्हा लावावा लागतो, हे अर्थाच्या या एकाग्रतेला अधिक लक्षवेधी बनवते. दिवा कधीही मातीहून, कापसाहून आणि तेलाहून अधिक असल्याचा आव आणत नाही; तरीही त्याच्याकडे क्षणभर स्वतः भगवान विष्णू असल्यासारखे पाहिले जाते.