संकल्प

संकल्प शब्दात ‘सम’, म्हणजे सुसंवादी आणि पूर्ण, आणि ‘कल्प’, म्हणजे पवित्र दृढ निश्चय, यांचा संयोग आहे. कोणतीही वैदिक पूजा, यज्ञ किंवा व्रत आरंभण्यापूर्वी घेतली जाणारी गंभीर प्रतिज्ञा म्हणजे संकल्प. आधुनिक मानसशास्त्रीय भाषेत संकल्प हा सजग हेतू निश्चित करण्याचा परम अभ्यास म्हणून कार्य करतो: भूतकाळातील पश्चात्ताप आणि भविष्यातील चिंता यांत सतत विखुरलेल्या मनाला एकत्र आणून, एखाद्या प्रकाशकिरणाप्रमाणे प्रत्यक्ष हाती असलेल्या पवित्र कार्यावर केंद्रित करतो.

प्रतिज्ञेचा आरंभ आवाहनाने होतो: ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः, म्हणजे विष्णूंचे नाव तीन वेळा घेतले जाते. त्यानंतर पुराणांची स्वतःची विशाल विश्वरचनाशास्त्रीय गणना पूर्ण उच्चारली जाते: सध्याचा कल्प, म्हणजे प्रचंड ब्रह्मांडीय कालखंड, ज्याचे नाव श्वेतवराह, म्हणजे श्वेत वराह आहे; सध्याचा वैवस्वत मन्वंतर, जो त्या कल्पातील चौदा महान चक्रांपैकी एक आहे; आणि त्यातील अठ्ठावीसावा (२८) युग. एका वैयक्तिक शब्दाच्या उच्चारापूर्वीच हे प्रतिज्ञेला अशा कालमापनात स्थापित करते, जे सामान्य मानवी गणनेला खुजे ठरवते.

संकल्प करणारा उजव्या हाताच्या ओंजळीत थोडे जल, अखंड पवित्र तांदळाचे दाणे, म्हणजे अक्षत, फुले, आणि एक नाणे किंवा सुपारी धरतो. या छोट्या भौतिक वस्तू प्रतिज्ञेला धरून ठेवण्यासाठी काहीतरी मूर्त देतात, कारण रिकाम्या हवेत उच्चारलेला संकल्प, हातातून सोडल्या जाणाऱ्या जलाने मुद्रित केलेल्या संकल्पापेक्षा सहज विरून जातो.

कोणताही वैयक्तिक हेतू सांगण्यापूर्वी संकल्प करणारा ब्रह्मांडीय काळ, वर्ष, मास आणि दिवस, आणि ज्या भौतिक ठिकाणी विधी होत आहे त्याचे स्थान, हे उच्चारतो. देश (स्थान) आणि काल (वेळ) यांत हा पाया प्रतिज्ञेला सध्याच्या क्षणाच्या नेमक्या निर्देशांकांत ठेवतो, तिला कोणत्याही विशिष्ट संदर्भाशिवाय तरंगू देण्याऐवजी.

ब्रह्मांडीय काळ आणि भौतिक स्थान यांचे नाव घेतल्यावरच भक्त स्वतःचे नाव, गोत्र आणि संकल्पामागील विशिष्ट आध्यात्मिक हेतू जाहीर करतो, मग तो शांती, आध्यात्मिक वाढ, कृतज्ञता किंवा इतर कोणतेही ठोस ध्येय असो. स्वतः आणि त्याचा हेतू क्रमात सर्वात शेवटी येतात, त्यांच्या आधी विशाल ब्रह्मांडीय चौकट आणि तात्काळ भौतिक परिसर असतो, जे वैयक्तिक संकल्पाला त्याचा संदर्भ देतात.

त्यानंतर जल आणि फुले तांब्याच्या ताटात किंवा देवतेच्या चरणी हळूवारपणे सोडली जातात, आणि ती हाताबाहेर पडण्याच्या त्याच क्षणी संकल्प मुद्रित होतो. हे सोडणे केवळ सजावटीचा भाग नसून संकल्पाची प्रत्यक्ष पूर्तता आहे, तो भौतिक क्षण जेव्हा मनात मौनपणे धरलेला हेतू देवासमोर केलेली अटळ कटिबद्धता बनतो.

प्रत्यक्ष विधी सुरू करण्यास उत्सुक भक्त थेट आपला हेतू सांगण्याकडे वळण्याचा मोह अनुभवू शकतो, तरीही क्रम एका विशिष्ट कारणासाठी प्रथम ब्रह्मांडीय काळ आणि भौतिक स्थानाचा आग्रह धरतो. स्वतःचे नाव घेण्यापूर्वी कल्प, मन्वंतर आणि युग यांचे नाव घेतल्याने एकच मानवी हेतू इतक्या विशाल कालमापनात ठेवला जातो. प्रतिज्ञेत असू शकणारा कोणताही आत्मगौरवाचा अंश, व्यक्तीचे स्वतःचे नाव उच्चारण्यापूर्वीच, शांतपणे विरघळतो. ज्या भक्ताने स्वतःला श्वेतवराह कल्पात आताच स्थित केले आहे, तो आपल्या लहानशा हेतूला विश्वाचे केंद्र मानू शकत नाही, आणि हीच ती नम्रता आहे जी कोणतीही विनंती करण्यापूर्वी जागवण्यासाठी हा क्रम रचलेला आहे.

औपचारिक मंदिर विधीच्या बाहेरही, काम, ध्यान किंवा भोजन सुरू करण्यापूर्वी घेतलेला एक लहानसा मौन संकल्प सामान्य दिनक्रमाला कर्मयोगाच्या एका रूपात परिवर्तित करू शकतो. तो पूर्ण जाणिवेने, का करत आहोत हे जाणून केलेले हेतुपूर्वक कृत्य बनतो. जल, तांदूळ आणि तांब्याच्या ताटासह पूर्ण औपचारिक रूप नैसर्गिकरीत्या या लहान रूपात सामावते. त्याची मूळ रचना, म्हणजे आपण कुठे उभे आहोत याचे नाव घेणे, केव्हा उभे आहोत, आणि का कृती करणार आहोत, हाती कोणतेही भौतिक साहित्य नसतानाही अबाधित राहते. औपचारिक विधी जल आणि फुलांनी जे साध्य करतो, तोच एक अनौपचारिक तीस सेकंदांचा विराम केवळ लक्ष देऊन साध्य करतो, आणि दोन्ही कृती करण्यापूर्वी विखुरलेले मन एकत्र आणण्याचे एकच मूलभूत कार्य पार पाडतात.

मनात खासगीरीत्या घडवलेला मौन हेतू कोणालाही, एका अर्थाने तो धरणाऱ्यालाही, त्याचे अस्तित्व माहीत न होता सुधारला, मऊ केला किंवा सोडला जाऊ शकतो. संकल्प या शांत क्षरणाला विरोध करतो, प्रतिज्ञा उच्चारली गेली पाहिजे, किंवा किमान शब्दांत आकार दिला गेला पाहिजे, असा आग्रह धरून, जरी ऐकण्यासाठी इतर कोणीही उपस्थित नसले तरीही. एखादा संकल्प जेव्हा स्पष्ट भाषिक रूप धारण करतो आणि मग हातातून जल सोडून मुद्रित केला जातो, तेव्हा तो मनोवृत्तीपेक्षा दिलेल्या वचनाच्या जवळचा होतो, जेव्हा केवळ मनातून एखादी भावना गेली असे नसते. म्हणूनच रूप हे भावनेइतकेच महत्त्वाचे आहे. लक्ष चांगले एकाग्र करण्याची अस्पष्ट इच्छा अजून संकल्प नाही, पण तीच इच्छा मोठ्याने नाव घेतली, काळ आणि स्थानात ठेवली, आणि हातातून जल सोडून मुद्रित केली, तर ती एका अशा गोष्टीत पार होते ज्यासाठी भक्ताला जबाबदार धरता येते.